गोवा बनतेय गोंयकारांचेही ‘हॉलिडे होम’

By Sandesh Prabhudesai
24 April 2015 22:15 IST

याच महिन्यात दोन वेगवेगळ्या बातम्या वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकल्या. एक – बायणा येथे गेली तीन ते चार दशके सुमारे 205 झोपड्यांतून राहणाऱ्या लोकांची घरे पाडतात म्हणून कर्नाटकातील एका काँग्रेसच्या आमदाराने इथे येऊन उपोषण केले. या आमदाराच्या म्हणण्यानुसार सुमारे 3.50 लाख कन्नडिगा गोव्यात स्थायिक झालेले आहेत. दुसरी बातमी – गोवा वास्तुरचनाकार संघटनेच्या म्हणण्याप्रमाणे गोमंतकियांसाठी सुमारे 18 टक्के घरांची कमतरता आहे.

तिसरी बातमी भारत सरकारने तयार केलेल्या 2011 च्या जनगणनेमध्ये सापडते. संपूर्ण भारत देशात सरासरी 7 टक्के घरे रिकामी आहेत. मात्र सर्वात जास्त रिकामी घरे गोव्यात आहेत. तब्बल 22 टक्के. गोव्यात एकूण घरे आहेत 5 लाख 77 हजार. त्यातली रिकामी आहेत 1.26 लाख. वास्तुरचनाकारांचा 18 टक्केचा आकडा म्हणजे सुमारे 1 लाख घरे. आणि यात गोव्याबाहेरून इथे येऊन झोपड्यांमध्ये वा भाड्याच्या घरांमध्ये रहाणाऱ्या बिगरगोमंतकियांचा इथे वास्तुरचनाकारांनीही विचार केलेला नाही आणि प्रादेशिक आराखडा तयार करणाऱ्या तज्ञांच्या समितीने वा गोवा सरकारनेही. त्यातल्या केवळ 3.50 लाख कन्नडिगांचाच विचार केला आणि एका घरात पाच लोक अशी सरासरी आकडेमोड केली आणि त्यातल्या अर्ध्याच लोकांना आपली स्वतःची घरे नाहीत असा विचार केला तरी केवळ कन्नडिगांनाच 35,000 घरांची आज आवश्यकता आहे.

थोडक्यात, बिगरगोमंतकीय कामगारांची संख्या 5 लाख असली आणि त्यातल्या अर्ध्या लोकांना स्वतःची घरे नाहीत असे धरले तरी त्यांच्यासाठी 50 हजार घरे आज गोव्यात हवी आहेत. शिवाय शहरांकडे धाव घेतलेल्या व कुटुंबे विभक्त बनत असलेल्या गोमंतकियांसाठी 1 लाख घरे. म्हणजे सुमारे 1.50 लाख घरे गोव्याची गरज म्हणून हवीत. तर दुसऱ्या बाजूने 1.26 लाख घरे रिकामी आहेत. त्यातील 90 हजार रिकामी घरे शहरात आहेत. 36 हजार ग्रामीण भागात. यातली 90 टक्के रिकामी घरे ही ‘गोव्यात घर हवे’ म्हणून केवळ हॉलिडेसाठी विकत घेतलेले बिगरगोमंतकियांचे ‘सेकंड होम’. राहिलेली 10 टक्के ही एकतर गोव्यात फ्लॅट घेऊन गोव्याबाहेर व परदेशात काम करणाऱ्या गोमंतकियांची वा गावातून शहरात स्थलांतरित झाल्यावर गावात रिकामे पडलेले घर. अर्थात, रिकाम्या घरांची विभाजित टक्केवारी हा अंदाज असला तरी चुकीचा असेल असे वाटत नाही.

आता साहजिकच तुम्ही प्रश्र्न विचारालः “बिगर-गोमंतकीय कामगारांसाठी आम्ही का घरे द्यावीत? त्यांनी आपापल्या राज्यात असलेल्या घरात जाऊन रहावे. घांटी कुठले!” या वृत्तीतून 1984 साली एकदा कन्नडिगांच्या झोपड्यांना आग लावण्याचा प्रकार वास्को शहरात घडला होता, त्यातून दंगल माजली होती आणि कर्नाटक सरकारने पाठवलेल्या आगगाड्यांतून सगळे कन्नडिगा गोवा सोडून गेले होते. त्याचा परिणाम म्हणून संपूर्ण गोव्यातीलच कित्येक कामे ठप्प पडली होती. हे बिगर-गोमंतकीय गोव्यासाठी किती गरजेचे आहेत त्याचा साक्षात्कार आपणास झाला होता. आज परिस्थिती त्याहूनही भयंकर आहे. बहुतेक सगळीच श्रमजीवी कामे करणे गोमंतकियांनी सोडून दिलेले आहे. त्यामुळे बिगर-गोमंतकीय कामगार हे शहरामध्येच नव्हेत तर गावा-गावातूनही आपली गरज झालेले आहेत. हे केवळ कन्नडिगाच नाहीत, केरळ, आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू अश्या दक्षिण भारताबरोबरच राजस्थान, उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड आणि पश्र्चिम बंगालमधूनसुद्धा कामगार गोव्यात येऊन स्थायिक झालेले आहेत.

यातले बहुतेक कामगार झोपडपट्टीत रहातात असा आपला एक गोड गैरसमज आहे. प्रत्यक्षात 2006 साली प्रशांती तळपणकार यांनी केलेल्या एका सर्वेक्षणानुसार झोपडपट्टीत केवळ 8 टक्के बिगर-गोमंतकीय कामगार रहातात. 16 टक्के स्वतःच्या घरात रहातात तर 55 टक्के – म्हणजे अर्ध्याहून अधिक – भाडेकरू म्हणून रहातात. तेही एकेका खोलीत 10-12 असेसुद्धा. जनगणनेच्या आकडेवारीनुसार गोव्यातले भाड्याच्या खोल्यांचे प्रमाण (17.4 टक्के) हे राष्ट्रीय सरासरी 11 टक्क्यांहून जास्त आहे. 56 हजार 169 भाड्याची घरे व भाडेकरू एकूण 2 लाख 24 हजार 678. त्याहूनही अनपेक्षित म्हणजे 46 टक्के गोव्याची लोकसंख्या, म्हणजे जवळजवळ अर्धीच, ही केवळ एक वा दोन खोल्यांच्या घरात रहाते. यातील किती बिगर-गोमंतकीय कामगार ते ठाऊक नसले तरी बहुसंख्य तेच असतील हे निःसंशय. त्यातील बहुतेकजण हे 20 आणि 30 वर्षांपूर्वी गोव्यात आले होते व त्यांची आजची पिढी ही नीज गोंयकार झालेली आहे. तरीही आपण त्यांना अजून गोंयकार म्हणायलाही तयार नाही आणि त्यांना हव्या असलेल्या सोयी-सुविधाही द्यायला तयार नाही. हा आमचा सुसंस्कृतपणा.

तसे बघायला गेल्यास आम्ही सगळेच बिगर-गोमंतकीय आहोत. इथले मूळ आदिवासी गावडा, कुंळबी व वेळीप समाज सोडून. स्थलांतराची ही प्रक्रिया भारतातल्यासारखीच गोव्यातही सुरू झाली आर्यांचे पहिले स्थलांतर ख्रिस्तपूर्व 2400 साली झाले तेव्हापासून. त्यानंतर सुमेरियन ख्रि. पू. 2200, दख्खनच्या पठारावरून द्रविडी स्थलांतर ख्रि. पू. 1600, गुजरातचे कोळी ख्रि. पू. 1200 अशी स्थलांतरे होत राहिली. त्यानंतर ख्रि. पू. 100 ते 1961 पर्यंत गोव्याच्या विविध भागांवर एकूण 16 राजवटींनी राज्य केले. त्यात मौर्य, भोज, क्षत्रप, अभीर, चालुक्य, राष्ट्रकूट, कदंब, यादव, विजयनगर, बहामनी, ग्रीक, आदिलशहा, पोर्तुगीज अशा कित्येक राजवटी चारही बाजूंनी आल्या. त्यातल्या बहुतेक 100 ते 150 वर्षांवर राहिल्या. त्यांच्याबरोबर आलेले सैनिक इथेच स्थायिक झाले. मूळ सुमेरियन, दाक्षिणात्य, मोर्य, गुजराती, ग्रीक बौद्ध, कन्नडिगा, मराठी, मुसलमान आणि पोर्तुगीज काळात धर्मांतर झालेले ख्रिश्र्चन. ते आम्ही आजचे नीज गोंयकार. मुक्तीनंतर गोव्यात येऊन गोव्याची गरज भागविणाऱ्या अशाच भारतीयांना घांटी म्हणून हिणविणारे ‘स्वाभिमानी गोंयकार’!

हे सर्व कालचे व आजचे स्थलांतरित हळूहळू गोव्याच्या संस्कृतीत समरस होत असले तरी गोव्याच्या सौंदर्याला भुलून गोव्यात येऊन घरे घेणारी एक बिगर-गोमंतकीय जमात गोव्यात दिवसेंदिवस वाढत आहे. त्यातले काही गोव्यात स्थायिक होऊन गोमंतकीय संस्कृतीचा भाग बनत आहेत. परंतु बहुतांश पर्यटकांसारखे गोव्याकडे बघतात आणि तरीही आपण त्यांना आपल्या जमिनी, घरे वा फ्लॅट विकून टाकलेले आहेत. तेच हे ‘रिकामी घरे’वाले. त्यांना गोव्याच्या भवितव्याशी काहीही सोयरसुतक नाही. त्यांच्यासाठी गोवा म्हणजे आहे केवळ एक ‘हॉलिडे होम’. मात्र यांनीच आमच्या जमनींच्या आणि फ्लॅटच्या किंमती भरमसाट वाढवून ठेवलेल्या आहेत. त्यामुळे आम्हा गोमंतकियांना घरे विकत घेणे मुष्किल झालेले आहे.

याशिवाय छोटे-मोठे व्यवसाय करणाऱ्यांचीही संख्या लहान नाही. रस्त्यांवरील विक्रेत्यांपासून भलेमोठे उद्योग आणि रिसोर्ट टाकणारे बहुतेक सगळे बिगर-गोमंतकीय. उद्योग बिगर-गोमंतकियांनी थाटायचे आणि आम्ही गोंयकारांनी फक्त नोकऱ्या करायच्या हा जणू कायदाच असल्याच्या थाटात आमच्या गोव्याची सगळीच सरकारे त्यांना सगळ्या सवलती देऊन इथे आमंत्रित करतात व त्यातून आपण गोव्याचा विकास केल्याच्या वल्गना करतात. बाहेरून उद्योजक येऊ नयेत असा कायदा नाही. परंतु गोव्यात लहान-मोठे व्यावसायिक तयार व्हावेत म्हणून जाणीवपूर्वक सरकारी पातळीवर प्रयत्न होत आहेत का हा मुद्याचा प्रश्र्न आहे. त्यातील कित्येक उद्योजक तर गोव्याला लुटायचे आणि जायचे याच एकमेव भावनेने येतात. त्यामुळे आपल्या औद्योगिक प्रगतीचे पुरते दिवाळे वाजलेले आहे. किती उद्योग आले, किती अजून टिकून आहेत, किती टाळे ठोकून निघून गेले, किती आजारी झाले याची कसलीही आकडेवारी सरकारदरबारी मिळत नाही. आणि या आकडेवारीतून संतुलित स्वरुपाचा औद्योगिक विकास कसा करावा याची योजनाही गेल्या 54 वर्षांत कुणीच केलेली नाही.

पोर्तुगीजांच्या धर्मांतराचा परिणाम म्हणून 16 व्या व 17 व्या शतकात कित्येक गोमंतकीय गोवा सोडून गेले होते. नंतर धर्मांतरित ख्रिश्र्चन पोटापाण्यासाठी मुंबई-पुण्याला व परदेशात गेले. तिथेच स्थायिक झाले. आता गेली तिशेक वर्षे गोव्यातील नवीन पिढीचे स्थलांतर मोठ्या प्रमाणात सुरू झालेले आहे. शिक्षण आणि गोव्याची अर्थव्यवस्था यांचा समन्वय साधून विकासाच्या योजना कधी आखल्याच गेल्या नसल्याने गोव्याची हुषार पिढी इथे संधी नसल्याने गोव्याबाहेर स्थलांतरित होत आहे. हे गोमंतकीय तरुण-तरुणींचे स्थलांतर आपल्या मुळावरच घाव घालीत आहे. बहुतेक सगळी हुषार पिढी बाहेर जात असल्याने गोव्यातील ‘वैचारिक पोकळी’ दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे. जे जातात ते तिथेच स्थायिक होतात. कदाचित ते परत येऊ बघत असले तरी त्यांची मुले इथे यायला तयार होत नाहीत. त्यांच्यासाठीही गोवा आता हळूहळू ‘हॉलिडे होम’ व्हायला लागले आहे. जसे कर्नाटक, केरळ व महाराष्ट्रात स्थायिक झालेले गोमंतकीय आपल्या कुलदेवतेच्या दर्शनासाठी येतात तसेच हे नव-स्थलांतरित आता चतुर्थी वा ख्रिसमसला तेवढे येतात व परत जातात.

त्यात भर म्हणून पोर्तुगीज पासपोर्ट करून पोर्तुगालच्या द्वारातून युरोपमध्ये काम मिळविण्याची एक नवीन स्पर्धा गेली दहा वर्षे गोव्यात सुरू झालेली आहे. या नव-स्थलांतरितांची नक्की आकडेवारी अजून मिळत नाही. परंतु दिवसाला किमान 40 ते 50 पासपोर्ट एवढ्या वेगाने हे स्थलांतर होत आहे. त्यासाठी केवळ गोवाच सोडावा लागत नाही तर भारत देशाचे नागरिकत्वही सोडावे लागते याचीही त्यांना पर्वा नाही. कारण चांगली संधी आणि चांगले उत्पन्न मिळावे व आपण सुखासमाधानाने जगावे याचसाठी तर स्थलांतरे होतात. त्यातलेच हेही एक स्थलांतर. त्यांच्यासाठीही आता गोवा म्हणजे एक ‘हॉलिडे होम’ होत चाललेले आहे. उद्या त्यांच्या मुलांसाठी तर गोवा म्हणजे पूर्वजांचा देश एवढीच काय ती आयडेंटिटी राहील.

या संपूर्ण कटू परंतु तेवढ्याच सत्य परिस्थितीचा अर्क तो एवढाच. जे गोव्याची गरज भागविण्यासाठी गोव्यात स्थलांतरितच होत नाहीत तर इथे स्थायिकही होतात त्यांना आपण अजून आपले म्हणायला तयार नाही. आणि जे गोव्याकडे केवळ लुटण्याचा प्रदेश वा मौजमजा मारण्याचा प्रदेश म्हणून पहातात त्यांना आपण गोवा विकून टाकायला लागलो आहोत. दुसऱ्या बाजूने मूळ गोमंतकीय गोवा सोडून जायला लागले आहेत. त्यांच्यासाठीही गोवा एक ‘हॉलिडे होम’ व्हायला लागले आहे.

आहे ते नाकारायचे आणि नाही ते कवटाळायचे अशा या प्रवृत्तीत गोवा कुठे हरवतोय काहीच समजत नाही. पुढे आहे ते केवळ भले मोठे प्रश्र्नचिन्ह! आणि त्यालाच सिंहासन समजून त्यावर विराजमान होऊन राज्य करणारी वैचारिक दिवाळखोरी!!

 

Blogger's Profile

Sandesh Prabhudesai

Sandesh Prabhudesai is a journalist, presently the Editor of goanews.com, Goa's oldest exclusive news website since 1996. He has earlier worked as the Editor-in-Chief of HCN and Prudent, Goa's TV channels and Editor of Sunaparant, besides working as a reporter for Goan and national dailies & weeklies in English and Marathi since 1987. He also reports for the BBC. He is also actively involved in literary and cultural activities.

Drop a comment

Enter The Code Displayed hereRefresh Image


Related Blogs