सोशल मिडिया खाजगी मिडियाक सोंपयतली?

By Sandesh Prabhudesai
06 May 2014 20:28 IST

वृत्तपत्र स्वातंत्र्य ह्या उतराचो चाबून चाबून चोथो जाला, पूण वृत्तपत्र स्वातंत्र्य काय हाताक लागना. दरेका पत्रकाराक दिसता, आपूण वृत्तपत्र स्वातंत्र्याचो पुरस्कर्तो, फकत मालकाचे मर्जीक लागून कांय तडजोडी करच्यो पडटात तितल्योच. मालकाक दिसता आपणे संपादकाक फ्री हँड दिला, फकत दिसाळें वा  टीव्ही चॅनलान आपलो बिझनेस इंटरेस्ट सांबाळ्ळ्यार पुरो. वाचकाक दिसता आपूण वृत्तपत्र स्वातंत्र्याचो भक्त, पूण आपल्या आवडट्या दिसाळ्यान वा टीव्ही चॅनलान आपणाक आवडना तें छापूंक वा दाखोवंक जायना.

वांगडाच उजवाडायिल्ल्या म्हज्या तीन पुस्तकांचेर हालींच मडगांवां भासाभास दवरिल्ली. पुस्तकां थंयच उरलीं, थंय खूबशे ‘स्वातंत्र्य’वीर म्हजेर तुटून पडले – सुनापरान्तांत आसतना तुवें राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचो गोंयचो मुखेली सुभाष वेलिंगकाराचो स्तंभ कित्याक म्हूण चलयलो? म्हालगडे लेखक दामोदर मावजोन उठून ‘त्या स्तंभांत आक्षेपार्ह कांयच नासतालें’ म्हणून सांगतकीर भासाभास बंद जाली. मुद्दो ‘कितें’ बरयलें हो नाशिल्लो, ‘कोणे’ बरयलो हो आशिल्लो. जो म्हजे विचारसरणीचे आड, ताचें बरोवप म्हज्या दिसाळ्यान छापूंक जायना – ही वाचकाची वृत्तपत्र स्वातंत्र्याची संकल्पना.

वेंचणुकेंतलें वृत्तपत्र स्वातंत्र्य

ही लोकसभा वेंचणूक तर ह्या घुस्पल्ल्या वृत्तपत्र स्वातंत्र्याची देख दिवपा सारकी. कॉर्पोरेट स्टायलीन एकेकले व्यक्तीचें आनी पक्षाचें प्रमोशन करीत वाचक आनी प्रेक्षकाचें ब्रेन वॉशिंग. तत्वांकडेन तडजोड करचोना म्हणून सांगीत मनोहर पर्रीकारान 2002 वर्सा विधानसभा बरखास्त केली तेन्ना तो लोकांचो हिरो जालो आनी भाजपाक केन्ना न्ही ते 17 सीट मेळ्ळे. तीच गजाल दिल्ली अरविंद केजरीवालान केली तेन्ना मिडियान ताका व्हिलन केलो. दिल्लीच्या लोकांनी ‘आपा’क दिल्लो तेंको 32 टक्क्यांवेल्यान 67 टक्क्यांचेर पावलो तरीय ताचेकडेन दुर्लक्ष करून. नरेन्द्र मोदी आनी राहुल गांधीचे लायव्ह शो दाखोवपांत अमक्या-अमक्याच टीव्ही चॅनलांक प्रचंड उमेद. पूण कोणच पेड न्यूजाची कागाळ करना. तेरी भी चूप मेरी भी चूप. ते भायर न्हयकारात्मक वा दुस्वास पातळावपी भाशणांकय पूर आनी तीं दाखोवपाचीय जिवघेणी सर्त. सकारात्मक कांयच ना. हें ‘राजकी’ मळावेलें वृत्तपत्र स्वातंत्र्य.

वृत्तपत्र स्वातंत्र्य म्हणल्यार नक्की कितें? कोणाचें स्वातंत्र्य हें? पत्रकाराचें, मालकाचें काय वाचकाचें? काय दरेकल्याच्यो स्वातंत्र्याच्यो व्याख्या वेगवेगळ्यो? लोकमान्य टिळक, गोपाळ गणेश आगरकर, आचार्य अत्रे, भारतकार हेगडे देसाय, ना भा नायक, टी बी कुन्हा हांची पत्रकारिता आज खंय उल्ल्या? मालक तोच संपादक ही पत्रकारिता केन्ना सोंपली. आतां प्रसार माध्यमां एक तर उद्येगपतींच्या हातांत वा मिडिया हावसांच्या हातांत. प्रसार माध्यमांचो मालक आशिल्लो उद्येगपती, साहजिकच, आपलो बिझनेस इंटरेस्ट सांबाळून पत्रकारिता चलोवपाची मेकळीक दिता, जाल्यार मिडिया हावसां जायरातींचे येणावळीची आंकडेमोड करून पत्रकारितेचें स्वातंत्र्य थारायतात. सगळीं स्वातंत्र्यां बंदिस्त, चौकटीं भितर आंखिल्लीं, फ्रेम्ड फास्क्यो कश्यो.

गोंयांत एक-दोन सोडल्यार राजकारण्यांच्या मालकीचीं प्रसार माध्यमां चडशीं नात. आसात तीं एक तर मिडिया हावसांचीं वा बिझनेस हावसांचीं. पूण शेजरा महाराष्ट्रांत राजकारण्यांचीं प्रसार माध्यमां आसात आनी उत्तर भारता परस दक्षीण भारतांत तर पायेलक शंबर आसात. थंय आनी वृत्तपत्र स्वातंत्र्याच्यो कसल्यो खबरो करपाच्यो? सगळें कितें एकतर्फी. पूण तरिकय ह्या बंदनांनी रावन लेगीत पत्रकार बाबडो मेळटा तितल्या वृत्तपत्र स्वातंत्र्यांत आपली फ्री पत्रकारिता करपाचो यत्न करीत रावता. कांय जाण खऱ्यांनीच प्रामाणीकपणान हात-पांय धाडायतात जाल्यार कांय जाण फ्री प्रॅसाचो आव हाडीत वेवस्थीत हुजरेगिरी करतात. एक्वेरियमांतलें सोबीत मनभुलावणें नुस्तें कशें.

एक्वेरियमांतलें नुस्तें

दुर्दैवान आमची अवस्थाय ह्या एक्वेरियमांतल्या नुस्त्यावरीच जाल्या. पत्रकार सॅलेब्रिटी जाला. चकचकता, झगझगता; पूण फकत एक्वेरियमापुरतोच. थंयच्यान भायर सरून दर्यांत सोडूनच दी, न्हंयत आनी बांयंत गेल्यार लेगीत हें नुस्तें मरतलें. कारण त्या नुस्त्याक घडयल्लोच आसता एक्वेरियमा खातीर. भायल्या मुक्त वातावरणांत जगप कशें आसता हें त्या नुस्त्याक खबरूच नासता. तरिकय गेलेंच भायर जाल्यार खरीं नुस्तीं ह्या सॅलेब्रिटी नुस्त्यांक नाच करतलीं, वा तीं खंयचे खंय शेणून वतलीं. आमचे पत्रकारितेची आनी पत्रकारांची अशीच गत जाल्या काय? हीं प्रसार माध्यमां एक्वेरियम आनी आमी पत्रकार तातूंतलीं चकचकपी-झगमगपी नुस्तीं जाल्यांत काय? आनी ताकाच आमी वृत्तपत्र स्वातंत्र्य म्हणटात काय? पळोवंक तरी तशें दिसता.

प्रत्यक्षांत वृत्तपत्र स्वातंत्र्याचो पाखो घेवन पत्रकारिता करप जवळजवळ अशक्यूच आसता. तशें पळोवंक गेल्यार आमी पत्रकार न्हय. आमी प्रसार माध्यमांचे कर्मचारी. कोणाचे तरी नोकर. तांचे मर्जिचे गुलाम. पत्रकारूच कित्याक; दोतोर, वकील अशे कांय हाताबोंटार मेजपाचे वेवसाय सोडले जाल्यार खंयच्या नोकरी, वेवसाय व उद्येगांत पुरायेन स्वातंत्र्य आसता? दरेकल्याचे खंय ना खंय तरी हितसंबंद गुंथिल्ले आसतात आनी ते सांबाळपाक गेल्यार कामगार वा कर्मचाऱ्यांच्या (आनी वेवसायीक वा उद्येजकांच्याय) स्वातंत्र्याचेर बंदनां येतातच. तुमी काम करतल्या खाजगी मालक वा सरकारा आड तुमी आवाज काडपाक शकतात? मागीर दोश फकत पत्रकारांकच कित्याक दितात?

ते मानान इतलेंय आसून लेगीत हेरांपरस पत्रकार आपल्या वृत्तपत्र स्वातंत्र्याचे संकल्पनेचो फायदो घेवन खूबशें कितें करता. हेर आस्थापनांतले नोकर वा कर्मचारी करपाक शकनात अशें खूब कितें. सगळ्या प्रकारच्या कामगार आनी कर्मचाऱ्यांमदी पत्रकारूच मात्सो इल्लो चड स्वतंत्र. पूण तरिकय हें स्वातंत्र्य फ्रेम्ड फास्केंतलेंच हेंय तितलेंच खरें. खंयचेंय प्रसार माध्यम वयर काडसर खूबशें स्वातंत्र्य मेळटा. पूण एक फावट तें प्रस्थापीत जालें काय बंदनां सुरू. ह्या पावंड्यार फ्री प्रॅसाची परंपरा मुखार व्हेल्यार ती मुखार व्हरपीच फ्री जाता – ताचे नोकरेंतल्यान. ही आमची वृत्तपत्र स्वातंत्र्याची परंपरा, आनी आमी हे परंपरेचे ‘निष्ठावान’ पाईक!

सोशल मिडियाचो सांवार

आज मेरेन एक्वेरियमांचेच दीस चलताले म्हणून हीं बंदनां इतलीं खरपणान उक्ताडार येनाशिल्लीं. पूण आतां दीस बदल्ल्यात. म्हायती तंत्रगिन्यानान भारतांतलींच न्हय, पुराय संवसारांतलीं सगळीं समिकरणां आरत्याचीं परतीं करून उडयल्यांत. इंटरनॅटाक लागून ही सुरवात जाल्ली. स्वताच्यो वॅबसायटी, ब्लॉग्स आनी ई-मेला वरवीं कितलीशीच म्हायती खिणभरयांत संवसारभर पातळटाली. पूण आतां सोशल मिडिया म्हूण एक अस्त्रूच तयार जालां. हें अस्त्र व्हायरल वचपाक लागलें काय कोणाकूच सोडना. कोणाचेंच ताचेर नियंत्रण उरना आनी कोण नियंत्रण दवरपाकय शकना. नियंत्रण दवरपाची धडपड सगळ्या वाटांनी चल्ल्या. पूण आजून मेरेन तातूंत कोण येसस्वी जाल्लोय ना आनी जावचोय ना. सोशल मिडियाची ताकदच आसा तशी.

ओर्कुटांतल्यान ही सुरवात जाल्ली. ओर्कूट इतिहासजमा जालें. आज संवसाराचेर राज्य चलता तें फेसबूकाचें. फेसबूक उणें म्हणून ताका खाशेलेपणाचे पर्याय तयार जावंक लागल्यात. फेसबूका परस ट्विटर शक्तिशाली जावंक लागला. येदेशें सुकणें – आख्खें जग हालयता. ते भायर फेसबूकाक नवो पर्याय म्हणून गूगल प्लस, वेवसायीक आनी उद्येजकांचें लिंक्डइन, फोटों खातीर पिंटरॅस्ट, व्यंगचित्रां खातीर स्टोरिफाय, ऑडियो आनी रेडियो खातीर टम्बलर अशे एक आनी दोन न्हय, शेंकड्यांनी पर्याय मुखार येत आसात. जें खंयच मेळना तें पयलीं फकत गूगलासारक्या सर्च इंजिनांचेर वाचपाक मेळटालें, आतां यू ट्युबाचेर प्रत्यक्ष पळोवंक मेळटा. देखूनच यू ट्युबान चॅनल सुरू केल्यात जाल्यार गूगल हँगावटांतल्यान लायव्ह भासाभास सुरू जाल्या. जगभरांतल्यान खंयच्यानय. सॅटॅलायट नासतना.

तातूंत ही सोशल मिडिया संगणकावेल्यान मोबायलाचेर येवन देंवतसावन तर तांणीं सांवार उडयला. ‘कर लो दुनिया मुठ्ठी में’ ही घोशणा जात-कात-धर्म-वंश-राज्यां-देश-वर्ग अश्यो सगळ्यो वण्टी धडाधड मोडून पुराय संवसाराचेर राज्य करूंक लागल्या. आतां फेसबूक, गूगल प्लस, ट्विटर वा लिंक्डइन हे सगळेच सोशल मिडियावाले मोबायलाचेर मेळपाक लागल्यात. पूण ताच्याकय फुडें वचून खासा मोबायलाचेर चलपी वॉट्स एप वा हायक अशीं नवीं एप्स आयल्यांत थंय सगळेंच जाता. फुकट एस्एम्एस्, ग्रूप चॅट, ऑडियो आनी व्हिडियो लेगीत.

कालबाह्य दिसाळीं आनी चॅनल

एक तेंप आशिल्लो जेन्ना ही सोशल मिडिया आमच्या प्रायव्हेट (खाजगी) मिडियाचेर निंबून आसताली. वृत्तपत्रां वा टीव्हीचेर येतालें तें मागीर सोशल मिडियाचेर ‘शॅर’ जातालें. सोशल मिडिया (भौशीक प्रसार माध्यमां) ‘आमच्या’ फाटल्यान, म्हणल्यार खाजगी प्रसार माध्यमांच्या फाटल्यान येताली. आतां चित्र आरत्याचें परतें जालां. आमी – खाजगी प्रसार माध्यमां – हे सोशल मिडियाच्या फाटल्यान वचपाक लागल्यांत. बातमी पयलीं सोशल मिडियाचेर फुट्टा, मागीर ती आमच्या वृत्तपत्राचे वॅबसायटीचेर, इंटरनॅट पोर्तालाचेर वा टीव्हीच्या ब्रेकिंग न्यूजांत फुट्टा. मुंबय ट्रेनींत बाँब स्फोट जाले तेन्ना ताचें पयलें क्लिप मोबायलांतल्यान टीव्ही चॅनलांत पाविल्लें. आनी ओसामा बिन लादेनाक मारलो ही बातमी आंतरराष्ट्रीय प्रसार माध्यमांनी ट्विटरावेल्यान उखलिल्ली.

हालींच मोंसेरात घोवा-बायलांनी मेळून परत एक फावट ताळगांव पंचायतींत तिसरे खेपे सगळ्यांचो धूप करून घणघणीत जैत मेळयलें. निकाल सकाळफुडें लागलो. वॉट्स एप, फेसबूक आनी ट्विटरांतल्यान निकालाचे आंकडे आनी बाबुशाच्या उलोवपाचे आनी मिरवणकांचे फोटे आनी व्हिडियो लेगीत दनपार मेरेन जगभर पातळ्ळे. ताचेर लोकांनी आडवी-तिडवी भासाभास केली. बाबुश आनी पर्रीकाराचें फिक्सिंग काय कितें हाचो लेगीत कीस काडलो. चडश्या टीव्ही चॅनलांनी हाची बातमी दाखयसर मात सांज जाली. परत रातभर सोशल मिडियाचेर चर्चेचीं धुमशेणां. आनी दुसऱ्या दिसा सकाळफडें दिसाळ्यांचेर हेडलायन कितें? काल सकाळची ताळगांव पंचायत जिखिल्ल्याची बातमी आनी आंकडेवारी. हेर युक्तिवाद नात, चर्चा ना, काय ना. खंयचें वृत्तपत्र स्वातंत्र्य चड परिणामकारक? खाजगी मिडियाचें काय सोशल मिडियाचें?

भाटकाराची टांकी; काय दर्या?

आनी सगळ्यांत म्हत्वाचें – ह्या सोशल मिडियाक कंट्रोल करपी मालक ना. तोय बिझनेसच, पूण फुकट म्हायती हेंच तांचें खाशेलें अस्त्र. ही म्हायती दिवपाक रिपोर्टर लागना आनी ती शॅर करपाक संपादकीय कर्मचारीय लागना. सिटिझन जर्नलिस्ट ही संकल्पना लेगीत फाटीं पडल्या. दरेकलो नागरीक म्हायतीचो सोर्स. जंय झरांव फुट्टा थंयच्यानच न्हंय व्हावंक लागता आनी थंयच तिचो दर्या जाता. लोकच ताचे मालक, लोकच म्हायती दिवपी आनी लोकच वाचपी, आयकुपी आनी पळोवपी. सगळें कितें थंयचे थंय. अशे परिस्थितींत आमच्या खाजगी मिडियाचें अस्तित्वच खंय उरता? वा, आज ना फाल्यां उरतलें? समजा उरलेंयबी, जाल्यार लेगीत सोशल मिडियां भितर आशिल्ल्या वृत्तपत्र स्वातंत्र्या मुखार आमच्या फास्केंत फ्रेम केल्ल्या मर्यादीत तडजोडवादी प्रायव्हेट मिडियाक खातलो कोण? जेन्ना दर्यांत ताजें फडफडीत नुस्तें मेळटा, जाय तसलें जाय तेदें मेळटा आनी तें खावपाकय मेळटा तेन्ना एक्वेरियमांतल्या नुस्त्याचें कवतूक कितलें दीस चलपाचें?

म्हायती तंत्रगिन्यानाच्या ह्या युगांत आतां खाजगी प्रसार माध्यमांच्या अस्तित्वाकच भिरांत निर्माण जाल्या. एक – तंत्रज्ञानाक लागून आनी दुसरी – वृत्तपत्र स्वातंत्र्यावेल्यां बंदनांक लागून. लोकांक आतां वृत्तपत्र स्वातंत्र्य म्हणल्यार कितें तें कळपाक लागलां. ते त्या दर्यांत मनसोक्त पेंवतात. अश्या वेळार कोणाच्या तरी भाटांतले टाकयेंत कोण आनी कित्याक म्हणून पेंवतलो? पूण अशें म्हणून खाजगी मिडियाची स्वताची ताकद ना अशें न्हय. ती आसा आनी उरतलीयबी. कारण खाजगी मिडियाक एक बांदावळ आसता, स्वताचें म्हणून एक धोरण आसता, पत्रकारितेचीं नितीमुल्यां आसतात. हालींच्या तेंपार तीं विस्कळीत जायत गेल्यांत. देखून आमकां सोशल मिडिया चड ताकदवान दिसता. पूण खाजगी मिडियान आपली बांदावळ घट केली, सोद पत्रकारितेचो पाखो घेतलो, धोरणां लोकाभिमुख केलीं आनी पत्रकारितेच्या नितीमुल्यांक परत जितो केलो जाल्यार सोशल मिडिया तांचे मुखार फिकी पडटली. खाजगी मिडिया परत एक फावट फिनिक्सावरी गोबरांतल्यान उड्डाण घेवन मळब भरारी घेवकं पावतली.

जी खाजगी मिडिया हें करतली, ती तिगतली. जी करचीना, तिका सोशल मिडिया सोंपयतली. पर्यायान, वाचकूच तिका सोंपयतलो. ही प्रक्रिया आतांच सुरू जाल्या. तिचे परिणाम खरपणान अजून जाणवूंक लागिल्ले नात. झळ खावपाक लागल्या. वारें कशेशेंच व्हावंक लागलां. सध्याचे वेंचणुकेंत खाजगी मिडिया पुरायेन बदनाम जाल्या. हो विनाशाचो पयलो पावंडो. खाजगी मिडिया आपलेच मस्तेंत धुंद जावन अशीच वचत रावली जाल्यार आपणाक सोशल मिडियान सोंपयलो केन्ना तें तिका कळचें लेगीत ना. सोंपतली तेन्ना रडपाकय कोण आसचो ना. वेल्यान खोशेन हांसतलें तें वृत्तपत्र स्वातंत्र्य. आनी ह्या स्वातंत्र्याक नाचोवपी सोशल मिडिया!

तेन्ना – सादूर!!!

Blogger's Profile

Sandesh Prabhudesai

Sandesh Prabhudesai is a journalist, presently the Editor of goanews.com, Goa's oldest exclusive news website since 1996. He has earlier worked as the Editor-in-Chief of HCN and Prudent, Goa's TV channels and Editor of Sunaparant, besides working as a reporter for Goan and national dailies & weeklies in English and Marathi since 1987. He also reports for the BBC. He is also actively involved in literary and cultural activities.

Drop a comment

Enter The Code Displayed hereRefresh Image


Previous Comments

Appreciate your write up on media and especially the last suggestion on how media can improve its image and standing with its readers. You have been extremely right about how electronic media has become powerful and influencing the society. In this respect let me copy here a paragraph I had written in an article published in Herald some years back.: 'Now, the only social leaders are not humans but Internet and media. It is through Internet that I learnt about how the Stupas built by Buddhist and Jain monks were obliterated or changed into something else by Hindu kings. How, loot and plunder and not religious dominion were the main aims of many of the Muslim invaders. It was also Internet, which told me that Indian Jain monks and mathematicians had inspired a series of numbers known worldwide as ‘Fibonacci Series’. Without a free Internet this might not have become possible. Through it, knowledge in fields such as medicine, science, art, environment, and history is open to its seekers for their ‘enlightenment’. And yes, in religion, too!'

- Kalidas Sawkar, Panaji Goa | 07 th May 2014 12:01

 

Related Blogs