प्रसार माध्यमांच्यो घुस्पल्ल्यो पालख्यो

By Sandesh Prabhudesai
27 May 2013 13:35 IST

प्रसार माध्यमां हो धंदो जाला ही आरड आतां सदांचीच जाल्या. दरेकलो आपलो धंदो वेवस्थीत चलयता आनी प्रसार माध्यमांच्या नावान मात आड्डी मारता. कारण तात्वीक दिश्टीन प्रसार माध्यमां हीं धंदेवाईक आसूंक फावना. प्रत्यक्षांत – प्रसार माध्यम हो धंदो म्हूण चलोवपा बगर पर्याय उरिल्लो ना. म्हणून तो फकत धंदो म्हूण चलोवचो अशें कांय ना. नशिबान आजून मेरेन फकत धंदो म्हूण चलोवपी पत्रकारिता येसस्वी जाल्लीय ना. टायम्स ऑफ इंडियान मदीं आपलीं दिसाळीं धंदो कशीं चलोवप म्हूण थारायल्लें. पूण तें तांचेरूच बूमरँग आयलें. तेन्नासावन टायम्स जाग्यार आयलो. आनी देखूनच तो आजुनूय पयल्या नंबराचेर तिगून उरला. नाजाल्यार ताची धडगत नाशिल्ली. पूण मिशन पत्रकारिता आनी धंदो हांची सांगड घालेबगर दिसाळें, रेडियो, टीव्ही चॅनल वा इंटरनॅट पोर्टल चलोवप आयचे परिस्थितींत शक्य ना हेवूंय तितलेंच खरें.

हाका कारणां खूप आसात. तातूंतलें सगळ्यांत मुळावें कारण म्हणल्यार भारताची बदलिल्ली सामाजीक आनी अर्थीक बांदावळ. महात्मा गांधीचो लोकशायवाद आनी जवाहरलाल नेहरूचो समाजवाद हांचे बुन्यादीचेर स्वतंत्र भारतांतले पत्रकारितेची इमारत उबी राविल्ली. स्वातंत्र्या आदींची पत्रकारिता आनी उपरांतची पत्रकारिता हांची तुळा करप समा न्हय. ती केल्यार आनी स्वातंत्र्याआदले पत्रकारितेचें अनुकरण जाय असो आग्रो धरलो जाल्यार आयची पत्रकारिता पुरायपणान पक्षपाती जातली. कारण स्वातंत्र्यझुजाची गरज म्हणून जायत, पूण आदली पत्रकारिता पक्षपातीच आशिल्ली. सत्ताधारी हे दुस्मान म्हूण लेखूनच ती पत्रकारिता चलताली. आपली विचारसरणी तीच कितें ती खरी, ब्रिटिशांची न्हय हेंच तेन्नाचे पत्रकारितेचें धोरण आशिल्लें. तातूंतल्यानच स्वराज्य काय सुराज्य हो टिळक-आगरकराचो वाद जाल्लो. आज सरकाराक फकत विरोध करपी वा सरकाराक पुराय तेंको दिवपी पत्रकारितेक आमी पक्षपातीच लेखतात.

ते दिश्टीन पळयल्यार खरी निपक्षपाती पत्रकारिता सुरू जाली ती स्वातंत्र्या उपरांतूच. हांगां आतां लोकशाय आयल्या, आमचें राज्य आयलां, स्वराज्य आयलां. ताचें सुराज्य करप ही आमची सगळ्यांची जापसालदारकी. तेन्ना फकत खुशमस्करे वा फकत विरोधक जावन न्हय तर विधायक दिश्टीन वॉच डॉग जावन वावर करप हें आमचें मिशन अशें थारावन भारतांत मिशन पत्रकारिता सुरू जाल्ली. तातूंतल्यान दिसाळ्यांचो आंकडो वाडपाक लागलो जाल्यार नियतकालिकां ल्हवू ल्हवू बंद जावंक लागलीं. थोडींच तिगून उरलीं. कारण चडश्या नियतकालिकांचें कार्य सोंपिल्लें. निपक्षपाती पत्रकारितेचें सुरू जाल्लें. हे पत्रकारितेंत पत्रकारितेंतलीं मुल्यां, पत्रकारांची सुरक्षितता, समाजाची उदरगत, मनीसपणाची नदर, विज्ञाननिश्ठ विचारसरणी, विवेकवादी धोरणां अशीं सगळ्या तरांनी भौस-केंद्रीत (पिपल-सँट्रिक) तत्वांचेर पत्रकारिता चलताली. कारण त्या वेळार भारताची पुराय बांदावळूच समाजवाद आनी लोकशायेचेर उबी राविल्ली.

उदारमतवादी पत्रकारिता 

पूण 1990 उपरांत हें चित्र बदलपाक लागलें. आमी आमचे अर्थवेवस्थेची बांदावळ निखळायली. एक एक करून आदलो भौस-केंद्रीत चिरो काडून त्या जाग्यार आमी खाजगीकरणाचो चिरो ते बांदावळींत भरसुपाक लागले. उदारमतवादाचे खांबे उबारपाक लागले. जागतिकीकरणाचें पांखें चडोवन ग्लोबल व्हिलेजींत रावपाक लागले. एका तेंपार लिपचोरयां लोकशायेचें सत्ताकारण करपी भांडवलशाय आतां उक्तेपणान मिरोवपाक लागली. तातूंतल्यान आमची सगळ्यांचीच वृत्ती बदलपाक लागली. राजकारणी वा उद्योजक सोडूनच दियात. वारें येता तशें सूप धरप हो तांचो धर्मूच. पूण समाजवादाचे भाशेंत सर्वहारा म्हणपी कामगार आनी मध्यमर्गीय कर्मचारी सुखवस्तू सपनां पळोवपाक लागलो आनी तीं पुराय करपा खातीर सगळींच लोकशायवादी तत्वां खुटयाळ्याक बांदपाक लागलो. आमची विचारसरणीच उदारमतवादी जाली.

भ्रश्टाचार शिश्टाचार आदींच जाल्लो. तो दिसपट्टे जिणेंत इल्लो चडूच बादिकार जावंक लागलो देखून आमी अण्णा हजारेच्या आंदोलनांत वांटेकार जावन रस्त्यार देंवले. पूण फकत सत्ताधाऱ्यांनी भ्रश्टाचारी जावचें न्हय इतलीच मर्यादीत मागणी घेवन. गोंयांत वेंचणूक येतकीर आमी परिवर्तनूय केलें. मात आमी आमचो वैयक्तीक भ्रश्टाचार चालूच दवरलो. आजूय आमकां लोकपाल कायदो जाय. लोकायुक्त कायदो जाय. पूण तो सत्ताधाऱ्यांचेर अंकूश दवरपाक. आमी स्वता करतात तो भ्रश्टाचार बंद करपा खातीर न्हय. आमची नोकरी राखपा खातीर वा आमचो धंदो वाडोवपा खातीर ‘गरजेचो’ तो सगळो भ्रश्टाचार आमी करतलेच. ते खातीर कोणाची गचीय आवुळतले, मालकां मुखार लोटांगणां घालून आपल्याच वांगड्यांचेर अळंग खोंट मारतले आनी आपलो सुवार्थ सादून घेवन सुखवस्तूपणाचीं सुवार्थी सोंपणां चडत रावतले. हो आमचो आज प्रायव्हेटायज्ड, लिबरलायज्ड आनी ग्लोबलायज्ड कॅपिटलिस्ट दिश्टिकोण जाला.

हे अशे परिस्थितींत फकत प्रसार माध्यमां सवळीं कशीं कितें उतरलीं? आनी उरलींयबीं जाल्यार तांकां तेंको दितलो कोण? निमणे प्रसार माध्यमां हीं फकत लोकांच्या आदारान चलपाक शकतात. तोच तेंको गेलो जाल्यार प्रसार माध्यमांचें अस्तित्व उरतलेंच खंय? आजकाल खूब नव्यो नव्यो फॅशनी आयल्यात. दरेके नवे गजालीक विरोध करप ही एक नवी फॅशन. आज ताका सोशल मूव्हमेंट म्हणटात. आनी हो तोंकावेले विरोध करतल्यांक एनजीओ म्हणटात. तांचें काम फकत अपोझ (विरोध) करपाचें. प्रपोझ करप आमचें काम न्हय अशें ते सरळ तोंडार सांगतात. जांकां तो अपोझ फायदेशीर आसता ते तांचे फाटल्यान वतात. जांकां तो अपोझ बादिकार वता ते एक तर दुसरी एनजीओ काडटात वा सरकारा फाटल्यान वतात. लोकांक, समाजाक आनी राज्य वा देशाच्या फुडाराक कितें बरें आनी कितें वायट ताचो सारासार विचार करपाची वृत्तीच नश्ट जायत चल्ल्या. देखून तर मोपा विमानतळाक विरोध करतना नौदळाची आमकां गरजूच कसली असलेय मुद्दे ताळयो घेत मांडपाची नवी फॅशन हालींच्या तेंपार लोकप्रिय जावंक लागल्या. एकूण – समाजाची वृत्ती ही पुरायपणान सुवार्थी आनी आत्मकेंद्रीत जावंक लागल्या.

पत्रकारितेचो नफो

हेच नवे अर्थवेवस्थेचो वांटो जाल्ल्या एका विद्यार्थ्याचो म्हाका एक दीस फोन आयलो. कॉलेजींतल्यान प्रॉजेक्टा खातीर ताणे प्रसार माध्यमां हो विशय घेतिल्लो. तोयबी अर्थशास्त्रा खातीर.

“मिडिया हें उत्पादन म्हूण घेवन हांव प्रॉजेक्ट करतां. तुमी मिडियाचो नफो कसो कितें थारायतात तें मात्शें सांगशात?”

म्हजी सणकली – “मिडिया म्हणल्यार कितें? कितें करता ती?”

तो बाबडो गडबडलो – “मिडिया सत्य परिस्थिती लोकांमुखार दवरता.”

“सत्य परिस्थिती लोकांमुखार दवरपाचे प्रक्रियेचो नफो कसो मेजप हांव नकळो. तूं म्हाका मजत करशीत?” – हावेंच ताची मजत मागली. तो बाबडो आनिकूय गडबडलो. हांव मात फोग काडीत गेलों. तोय बाबडो आयकत गेलो.

मिडियाचीं दिसाळीं, रेडियो वा टीव्ही चॅनल हीं जर निखटीं उत्पादनां, जाल्यार तातूंतल्यान वाचकाक, आयकुप्याक वा पळोवप्याक कितलें समादान मेळटा ताचेर नफो थारावचो पडटलो. पूण मुळांत मिडिया फकत नफ्या खातीर आसना. ती समाजाच्या फायद्या खातीर आसता. प्रसार माध्यमां चलोवपाक अर्थकारण लागताच. हें अर्थकारण नफ्याचें जातलें तेन्नाच तें दिसाळें वा टीव्ही चॅनल चलतले. पूण मिडिया फकत नफोच करतली आनी लोकांक कांयच दिवची ना जाल्यार ती निखटी धंदेवाईक उरतली. फायदेशीर उरचीना.

प्रसार माध्यमांचें काम खरें म्हणल्यार फकत बातमी दिवप न्हय. बातमेचें विश्लेशण दिवप, तातूंतल्यान समाजाक उपेगी असो एक दिश्टिकोण दिवप हें प्रसार माध्यमांचें खरें काम. नेमक्या ह्याच पेण्याचेर आयची पत्रकारिता अडखळून पडल्या. तिचे पालखेचो दांडो घुस्पला. ती पालखी उखलपी हातूय उणे जाल्यात. पालखेच्या चडश्या भक्तांनी ह्या पेण्याचीच देवळी केल्या. थंयच थपकल मारून तांणी भजनां-किर्तनां सुरू केल्यांत. आरत्यो आनी महाआरत्योय सुरू जाल्यात. तांकां कांय जाण टीव्हीवेल्यो डिबेटी वा महाचर्चाय म्हणटात. पालखेंत बशिल्लो देव – म्हणल्यार वाचक वा प्रेक्षक – तोय सुस्तेला. ताची आरती चल्ल्या म्हणून तोय भुल्लुसून गेला. ताका सवाय वर्गणी धरून बॅगां आनी गाडयांमेरेन सगळ्या तरांचे प्रसाद भक्त दिवपाक लागल्यात. आतां ताकाय दिसपाक लागलां – हीच मिडिया. हेंच मिडियाचें डायनॅमिजम. हेंच खरें प्रसार माध्यम.

नव्या देवळांचे नवे म्हाजन

कांय जाणांनी आतां ह्यो देवळ्यो आपल्या हातांत घेतल्यात. ते नवे म्हाजन. जशे राघव बेहलान नॅटवर्क 18 नांवान प्रसार माध्यमाची अभिमान दिसपा सारकी पालखी तयार केली. बातम्यो, मनरिजवण, खेळ, ई-शॉपिंग अशीं मिडियाचीं सगळीं नवनवीं रुपां घेवन टीव्ही आनी इंटरनॅटाच्या माध्यमांतल्यान ताणे एक नवें साम्राज्य तयार केलें. पूण हेर मिडियावरी ताचीय पालखी पेण्यार घुस्पल्ली. आरत्यो-महाआरत्यो चलताल्यो. इतल्यांत एका रातयांत अंबानी आयलो आनी ताणे पालखीच विकती घेतली. एखाद्री फॅक्टरी विकती घेतिल्लेवरी. आतां तो तिचें व्हडलें देवूळ करतलो. थंय वर्सुकी जात्रा जातली. पट पडटले. गडगडे सुरू जातले. नाटकांय जातलीं. पालखेंतलो देव आनिकय भुल्लुसतलो. तीच जातली आमची फुडाराची मिडिया. प्रसार माध्यमां. ग्लोबलायज्ड इकॉनॉमींतलीं नवीं देवळां.

हालींच्या तेंपार देवदेवस्कीचे प्रकार बदलल्यात तशेच प्रसार माध्यमांचे भक्तीचेय बदलल्यात. ‘शांती थंय देव’ हें समीकरण आतां इतिहासजमा जालां. रस्त्यावेल्या देवांक, चड करून ट्रॅफिकेंतल्या देवांक – चड डिमांड आयला. जितलो बोवाळ चड तितलो तो व्हडलो देव. रस्त्यार चलिल्ले देवाचे आरते वेळार जितली ट्रॅफिक जॅंम चड तितलो तो खर देव. जितलो झगमगाट चड तितलो तो व्हडलो देव. हातूंत शांतिप्रिय देव बाबडो खंयच्या देवलोकांत पळून गेला देवूच जाणा. तशेंच प्रसार माध्यमांचेंय जालां. जितलें सनसनाटी चड तितलें तें लोकप्रिय. जाचीं पानां चड रंगीत वा व्हडल्या व्हडल्या स्टारांक घेवन केल्ल्यो सिरियली चड तितलीं तीं फेमस माध्यमां. उतरांतल्या अर्थापरस तांच्या फॉँटांक आनी डिझायनाक चड ‘अर्थ’. टीव्ही चॅनलावेल्या विद्वानांचे वळेरींपरस सेलेब्रिटीस आयले काय टीआरपी वाडटा.

विचार गेले तेल लायत

जाय कोणाक तो विचार वाचपाक वा आयकुपाक? खंय कितें घडटा ताच्यो बातम्यो कळ्ळ्यो, मनरिजवण जाली, जमल्यार चार लोकांचे ढवळे कळ्ळे जाल्यार लोक खूश. लोक तुटून पडले काय मागीर जायरातदारूय साकरे भोंवतणचे दोमळे कशे जमतात. मूय जावन साकर खावपाक. मागीर सुरू जाता मिडियाचो धंदो. कोण हाका जापसालदार? माध्यम चलोवपी मालक आनी तातूंतले मुखेली पत्रकार, काय ह्या माध्यमांचेर तुटून पडपी वाचक आनी प्रेक्षक? कोंबी पयली काय तांतें? कोणे कोणाक धंदेवाईक केलां? भ्रश्टाचारावरीच गत ही. दिवपी दोशी काय घेवपी? तशेंच हांगां. वाचकांची अभिरूची सांबाळ्ळीना जाल्यार प्रसार माध्यम चलतलें? विचार म्हत्वाचो, झगमगाट न्हय अशें थारायल्यार येतले वाचक वा प्रेक्षक त्या प्रसार माध्यमाकडेन?

प्रत्यक्ष परिस्थिती आज गोंयांत आसा ती म्हज्या मतान अशी. गोंयांत 10-12 दिसाळीं आनी 8-10 चॅनल आसात. चॅनलांचें बरें आसा. टीव्ही इज मॅटर ऑफ चॉयस. एकावेल्यान दुसऱ्याचेर वचपाक एक मिनीट पासून लागना. पूण दिसाळें हें मॅटर ऑफ हॅबिट. ती बदलपाक खूप तेंप वता. ह्या दिसाळ्यांचे वाचक पांच-स हजारांवेल्यान तीस-चाळीस हजारांचेर लेगीत आसात. पूण दरेका दिसाळ्याचे चिकित्सक वाचक हे चडांत चड फकत पांच हजार आसतात. उपरांतचे सगळे चोखंदळ वाचक. तांकां दिसाळीं विचार सोडून हेर गजालीं खातीर जाय आसतात. तातूंत रंग येतात, पानांची संख्या येता, पुरवण्यो येतात, मनरिजवण येता, सनसनाटी येता, जायराती येतात आनी कायं वेळार स्टेटस सिम्बॉलूय येता. दिसाळीं हाचेर खपतात. तातूंतल्यानच तयार जाता प्रसार माध्यमांचो धंदो. ताचो दोश निखटो प्रसार माध्यमाच्या मालकाक वा मुखेली पत्रकारांक कित्याक दिवपाचो?

खंय घुस्पलां प्रसार माध्यमांच्या पालख्यांचें हें पेणें? पेण्याच्या जाल्ल्या देवळ्यांनी? देवळ्यांच्या जातल्या देवळांनी? आरत्यो आनी महाआरत्यांनी? काय पालखेंत बशिल्ल्या देवांनी (म्हणल्यार वाचक आनी प्रेक्षकांनी)? कारण, देवा बगर पालखेक अर्थ आसना. आमी वाचक पालखेंत बसल्यात देखून पेण्यार घुस्पल्ल्या पालख्यांचो धंदो नेटान चल्ला. तो बंद जावंक जाय जाल्यार ताका एक सादो सोपो उपाय आसा. हे झगमगाटाचे पालखेंतल्यान अळंग देंवपाचें आनी भौस-केंद्रीत पालखेंत वचून बसपाचें.

कोण गा करतलो हें? मागीर कित्याक बेठीच करया ही फुटकळ चर्चा प्रसार माध्यमांच्या साधनशुचितेचेर आनी तांच्या तत्वांचेर? हें इतलें वाचलें तेंच खूब जालें!

Blogger's Profile

Sandesh Prabhudesai

Sandesh Prabhudesai is a journalist, presently the Editor of goanews.com, Goa's oldest exclusive news website since 1996. He has earlier worked as the Editor-in-Chief of HCN and Prudent, Goa's TV channels and Editor of Sunaparant, besides working as a reporter for Goan and national dailies & weeklies in English and Marathi since 1987. He also reports for the BBC. He is also actively involved in literary and cultural activities.

Drop a comment

Enter The Code Displayed hereRefresh Image


Previous Comments

Congratulations ! Nice Article. Well presented. Informative and thought provoking one.

- Dr. Soniya Sirsat, Parra | 28 th May 2013 18:33

 

Related Blogs