भाऊ एकलोच ‘शिकिल्लो’

By Sandesh Prabhudesai
12 August 2011 13:39 IST

‘भाऊ खंय शिकिल्लो?’

ल्हानपणासावन हो प्रस्न हावें खूब फावटीं आयकला. कोणाकय शिकना कित्याक रे वा शिकप अर्द्यार कित्याक सोडलें रे अशें विचारल्यार तो मनीस हो प्रस्न तोंडार मारतालो - भाऊ खंय शिकिल्लो? तेन्नासावन म्हाका दिसतालें, घडये भाऊ चड शिकूंक नाशिल्लो जावंये. पूण आज होलमता कीं हो निखटो गैरसमज. शाळा म्हणल्यार शिक्षण ह्या समजांतल्यान तयार जाल्लो गैरसमज. भाऊ शाळेंत वचून कितली मेरेन शिकिल्लो हें जाणा जावन घेवपांत आज म्हाका कुस्कुटाचोय रस ना. कारण फकत शाळेंत वचून मनीस गिन्यानी आनी सुशिक्षीत जाता हो म्हजो गैरसमज हालींच्या तेंपार पुराय पयस जाला. अर्थांत शिक्षण म्हत्वाचेंच, पूण तें शाळेंतच मेळटा ही समजणी चुकीची. शिक्षण न्हय, तर गिन्यान म्हत्वाचें आनी तें मेळोवपाचीं शाळा सोडून हेर कितलीशींच प्रभावी माध्यमां आसात हें आज होलमता.

इंटरनॅटाचेर गेल्यार शाळा अर्द्यार सोडून लेगीत जागतीक पावंड्यार व्हड मनीस जाल्ल्या शेकड्यांनी विद्वानांची वळेरीच मेळटा. विज्ञान, संशोधन, तंत्रज्ञान, उद्येग, साहित्य, कला, चित्रकला, अभिनय, खेळ अश्या कितल्याशाच मळांवेल्या लोकांची ही वळेरी पळयल्यार दोळेच घुंवतात. देखीक - आधुनीक भौतीकशास्त्राचो सोद लावपी आल्बर्ट आयन्स्टायन, विजेचो सोद लावपी थॉमस एडिसन, टेलिफोनाचो सोद लावपी ग्रेहम बेल, आजमेरेनचो सगळ्यांत व्हडलो नाटककार विल्यियम शेक्सपियर, तितलोच व्हडलो नाटककार जॉर्ज बॅर्नार्ड शॉ, कादंबरीकार आगाथा ख्रिस्ती, आमचे मराठी नाटककार विजय तेंडुलकर, 90 च्या शेंकड्यांतले ब्रिटीश प्रधानमंत्री जॉन मेजर, अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष रोनाल्ड रिगन, संवसारीक पावंड्यार नामना मेळयिल्ले चित्रकार लियोनार्द द व्हिन्सी आनी विन्सेंट व्हॅन गॉग, कॉडॅक फिल्माचे निर्माते जॉर्ज इस्टमन,‘लॉर्ड ऑफ दि रिंग’ सारके कितलेशेच फामाद सिनेमा काडपी दिग्दर्शक पीटर जॅक्सन अशी कितलीशीं नांवां घेवंक जातलीं. ह्यो महान व्यक्ती एक तर शाळेंत गेल्योच नात वा गेल्यारय तांणी शाळा अर्द्यारच सोडली. आल्बर्ट आयन्स्टायनान तर बरोवन दवरलाः तुमची सर्जनशीलता मारपाची खंयची सुवात आसत जाल्यार ती शाळा.

भाऊसाहेब बांदोडकाराची तुलना ह्या महान व्यक्तिंवांगडा करप घडये अतिशयोक्ती जाता आसत. पूण अशें म्हणून गोंयांसारक्या एका ल्हान राज्याचे मुख्यमंत्री आशिल्ले देखून ते सामकेच ल्हानय जायनात. फकत साडे णव वर्सांचे आपले कारकिर्दींत तांणीं मुख्यमंत्री म्हूण जें कार्य केलां तें नियाळ्ळ्यार तांकां असामान्य म्हणुकूंच फावो.

शिकलो म्हणून मनीस सु-शिक्षीत जाताच अशें ना. शाळेंत शिकिल्लो तर फकत साक्षर जाता. तातूंतल्या तातूंत आपल्या शिक्षणाचो वापर ताणे आपल्या पोटापाण्या खातीर केलो आनी तातूंतल्यान आपल्या कुटुंबांतल्यान एक सुसंस्कृत पिळगी घडयली जाल्यार आमी ताका शिक्षीत म्हणपाक शकतात. पूण सु-शिक्षीत मात तोच जो आपल्या गिन्यानाचो वापर पुराय समाजा खातीर करता आनी त्या गिनान्याच्या बळग्याचेर समाज उदरगतीचे वाटेर व्हरता. भौसाक एक नवी दिशा दिता. भाऊ हो असो सु-शिक्षीत आशिल्लो. खरोखुरो शिकिल्लो. गिन्यानी बुदवंत आनी त्या गिन्यानाच्या बळग्यार समाज फुडें व्हरपाचें सपन खरें करून दाखोवपी क्रियाशील व्हिजनरी.

भाऊच्या गिन्यानाची भूक कितली आनी कशी आशिल्ली हाचेर बा द सातोस्कार आनी र वि पंडितान भरभरून बरोवन दवरलां. तांच्या घरांतलीं पुस्तकां भाऊन वाचतकीरच आलमारींत मिरोवंक बसतालीं. फकत आलमारी सजोवंक न्हय. आगाथा ख्रिस्ती ते वात्सायान ते साने गुरुजी ते नरहर कुरुंदकर ते ज्ञानेश्र्वर ते बायबल ते वनस्पतीशास्त्र ते वास्तुशास्त्र ते कबीर ते गांधी आनी नेहरू.... सगळेच तांगेर रावपाक आयिल्ले. बा द सातोस्कार तर म्हणटाः  “बांदोडकाराच्या खाशेले वृत्तीक लागून ते अध्यापकाकडल्यान कितले शिकले तें नकळो. पूण तांणी आपलें शिक्षण ग्रंथांवरवींच घेतलें.”  ताची एक काणीय ते बरयतात. 1965 वर्सा पांच मगो आमदारांनी बंड केल्ल्यान भाऊचें सरकार पडटा काय जाल्लें. तेन्ना मध्यस्थीचें उलोवणें करपाक सातोस्कार भाऊक मेळपाक गेले जाल्यार हो मनीस आवांताद घरामुखावेल्या माडापोंदां बसून मुंबयच्यान आयिल्लीं नवीं पुस्तकां चाळटालो. खूब वेळ ते त्या पुस्तकांचेर आनी लेखकांचेरूच उलयत बसले. मागीर वतां वतां थोड्यो राजकी अस्थिरतायेचेर गजाली जाल्यो.... हे भाऊ!

अशें म्हणून शाळेचें म्हत्व तांकां खबर नाशिल्लें अशें निखालस न्हय. गांवांगांवांत शाळा उबारपाचो तांणी ध्यासूच घेतिल्लो. ते भायर ते शिकयतालेयबी. बा द सातोस्कारान बरोवन दवरलां ते प्रमाण ते पणजेच्या मुष्टिफंड शाळेंत वर्ग घेताले. गणीत आनी भास हे विशय ते खूबच बरे शिकयताले. उपरांत मिनेर जातकीर ते शाळांक अर्थीक मजत करपाक लागले. अशेच एक दीस खंय ते कुमारजुव्यां एके शाळेची परिस्थिती पळोवपाक गेल्ले. थंय भुरग्यांक कितेंय प्रस्न विचारात म्हूण तांकां सुचयलें. तांणी पुस्तक उगडून एक धडो काडलो. तातूंत प्रेषित हें उतर आशिल्लें. हो धडो शिकोवंक नाशिल्ल्यान भुरग्यांक ह्या उतराचो अर्थ खबर नाशिल्लो. भाऊन प्रेषित ह्या उतराचो अर्थ आनी संवसारांत जावन गेल्ले व्हडले व्हडले प्रेषित हाचेर एक व्याख्यानच दिलें अशी तांची एक याद सातोस्कारान बरोवन दवरल्या. हें इतेलें सगळें जाणा जातकीर तरी आतां कोणेंच अपुर्बुद्दान विचारपाचें धाडस करचें न्हय - भाऊ खंय केन्ना शिकिल्लो?

भाऊची राजकी कारकीर्द तशी चड तेंप तिगलीना. 20 डिसेंबर 1963 ते 12 ऑगस्ट 1973. पुर्ण धा वर्सां लेगीत न्हय. फकत तीन विधानसभा. तातूंतली एकूच कार्यकाळ पुर्ण केल्ली. पयली विधानसभा ओपनियन पोलाक लागून तीन वर्सांत बरखास्त जाली. दुसरे विधानसभेचो कार्यकाळ तांणी पुर्ण भोगलो. तिसरी विधानसभा घडली आनी देड वर्स सोंपता म्हणसर भाऊच अचकीत हो संवसार सोडून गेले. पूण ह्या साडे णव वर्सांच्या कार्यकाळांत भाऊन जें कितें करून दवरलें तेंच आमी फाटलीं 38 वर्सां भोगीत आसात. कांय प्रकल्पांची तर आमी वाट लेगीत लायल्या. अशे तशे णव ते धा अर्थसंकल्प तांणी मांडल्या आसतले. पूण ते मांडटना तांणी दोळ्यांसामकार दवरिल्लें व्हिजन पळयल्यार हो मनीस खंय खंय आनी कितलो चिंततालो ताची कल्पनाच करपाक जायना. आज आसा तशें घटक राज्याचें स्वातंत्र्यय तेन्ना नाशिल्लें. गोंय तेन्ना एक संघप्रदेश आशिल्लो. केंद्राच्या पोशांतल्यान उदक पियेतालो. राज्याविशींचे धोरणात्मक निर्णय आपले आपूण घेवप शक्य नाशिल्लें. दिल्लीचे परवानगीबगर पान हालनाशिल्लें. तरिकय भाऊन एक सपनांतलें गोंय घडयलें. ताका आकार दिलो. बळगें दिलें.

शिक्षणाच्या मळाचेर वाड्या वाड्यार प्राथमीक शाळा आनी गावांगांवांत माध्यमीक शाळा, पुर्तुगेज तेंपावेल्या मॅडिकल स्कुलाची गोवा मॅडिकल कॉलेज, फार्मासी स्कुलाची फार्मासी कॉलेज, मडगांव, पणजे आनी वास्को महाविद्यालयां, इंजिनियरिंग कॉलेज, पॉलिटॅक्नीक कॉलेज आनी गोंय विद्यापीठ मेरेन सगलें कितें भाऊचें. गोंय विद्यापिठा खातीर तांणी कुंडय सड्याचेर सुवात पळयल्ली ती कित्याखातीर?  भुरग्यांनी सैमाच्या गोपांत बसून शिक्षण घेवचें देखून. आज तें गोंय विद्यापीठ ताळगांवच्या सड्यार जाल्यार कुंडय उद्येगीक वसणूक जाल्या. तातूंत उद्येगाचीय नदर शेणल्या आनी शिक्षणाचीय. सैमांतल्यान शिकपाची नदर तर सामकीच शेणल्या.

झुवारी ऍग्रो, सिबा आनी एमआरएफ टायरांचे उद्येग भाऊनच गोंयांत हाडले खरे, पूण कच्चोय म्हाल हांगां ना आनी उत्पादीत म्हालाक जाय तितलें मार्केटय हांगां ना जाल्यार हांगांचीं उत्पादनां भायर सवाय दरांत खपोवप शक्य जावचें ना ही अर्थशास्त्राची नीत तांकां बेस बरी खबर आशिल्ली. हांगां जें आसा तें घेवनूच आमी आमची अर्थवेवस्था घडोवपाक जाय हें भाऊक होलमल्लें. देखून तांणी शेतीचेर भर दिल्लो. भाटकाराच्या चपक्यांतल्यान कूळ-मुंडकारांक भायर काडपाची प्रक्रिया सुरू केल्ली. शेतां पिकोवपाक येवजण्यो आंखिल्ल्यो. वांगडाच साळावली, अंजुणे आनी तिळारी धरण प्रकल्पांचीय येवजण केल्ली. उशेलां पिकोवन साकर काडया म्हणून संजीवनी साकर कारखानो घाल्लो. भाऊ गेले आनी कूळ-मुंडकारांक तांच्या शेतां आनी घरांची मालकी मेळपाक एकविसावो शेंकडो उदेवचो पडलो. भोवजन समाजाचें मालकी हक्काचें सपन वर्सांची वर्सां सर्वोच्च न्यायालया मेरेन हुमकळत उरलें. तितलें म्हणसर शेतां पडंग पडलीं. कानालांच्या कुशीक आयिल्ल्या भायल्या दुंयेत उद्येगांनी सब्सिडी खावन फुज्यो काडल्यो.  साकर कारखान्याचो धवो हती जालो. भाऊचें व्हिजन पुराय भंगलें.

कला अकादमी ही भाऊची निर्मणी. विमानांतल्यान येतना तांणी महाराष्ट्रांतल्या कला अकादमीची संकल्पना आयकली आनी ते कामाक लागले. पूण ती प्रत्यक्षांत आयिल्ली पळोवपाक ते ह्या संवसारांत नाशिल्ले. तांची धूव मुख्यमंत्री शशिकला काकोडकारान ती प्रत्यक्षांत हाडली. महाराष्ट्रांत ती हालींच धायेक वर्सां पयलीं साकार जाल्या. औश्णीक वा अणू वीज प्रकल्प काणकोणां हाडपाची येवजण तांचे तकलेंत चलताली. गोंयची पर्यटनाची तांक वळखून ताज ग्रुपाक तांणी गोंयांत आपयिल्लो. पणजी जिमखाना तांणी घडयिल्लो. बोंडला अभयारण्य तांणी घडयिल्लें. मांडवी, जुवारी आनी कोलवाळच्या पुलांची येवजण तांची. गोंयांक कितें जाय आनी गोंयांक कितें बरें ताचो सारासार विचार करूनच तांचे सगळे व्हिजनरी प्रकल्प उबे जाल्ले. आपणाक वैयक्तीक फायदो जाता ते प्रकल्प उदरगतीच्या नांवान हाडया आनी गोंयच्या माथ्यार थापया हे वृत्तीन ते केन्ना वागलेय नात आनी ते खातीर सरकारी यंत्रणाय वापरली ना. व्हिजन नासता तेन्ना प्रदेशाची कशी वाट लागता ती आमी अणभवत आसात. पूण व्हिजन आसता तेन्ना खंयच्याय राज्याचें कशें भांगर जाता तें पळयतले जाल्यार भाऊची सु-शिक्षीत कारकीर्द कोणेय अभ्यासची. जसो छत्रपती शिवाजी तसो भाऊसाहेब बांदोडकार - जाणता राजा!

भाऊ मुख्यमंत्री जातकीर लेगीत आपल्या स्वताच्या बंगल्यांत रावताले, स्वताचे गाडयेन भोंवताले, गोंयांभायल्यो भोवंड्यो स्वताच्या खर्चान करताले आनी म्हयन्याक फकत एक रुपया पगार सरकाराकडल्यान घेताले हाचें खूब जाणांनी कवतूक केलां. म्हाका तातूंत व्हडलें कवतूक दिसना. कारण तांकां परवडनाशिल्लें जाल्यार घडये हें सगलें तांकां घेवचें पडटा आशिल्लें. आनी तें घेतिल्लें म्हणून भाऊ आसात ताचेपरस कुस्कूटभर लेगीत ल्हान जायनाशिल्ले. भाऊन मिनाच्या उद्येगांतल्यान खूब पयशे जोडले. पूण ताची ऊब घेत लोळपा परस आसा तें गरजवंतांक वांटीत वचपाची एक सुसंस्कृत जीण ते जगले. संस्कृतीची एक खूब सुंदर व्याख्या आसा. जेन्ना आपलें पोट भरिल्लें आसून लेगीत मनीस मुखावेल्या भुकेल्ल्याक आपली भाकरी दिना ती विकृती. जेन्ना आपुणूय भुकेला आनी मुखावेलोय भुकेला तेन्ना मनीस आपली भाकरी अर्दी करून ताकाय अर्दी दिता ती प्रकृती. आनी आपूण भुकेल्लो आसतना लेगीत मुखावेल्या भुकेल्ल्याक मनीस आपली सगळीच भाकरी दिता तेन्ना ती संस्कृती. भाऊ आसतनाय दितालो आनी नासतनाय दितालो. देखून ते सुसंस्कृत.

भाऊ गरज आसा थंय सगळ्यांक बोल्सांतले आशिल्ले-नाशिल्ले पयशे वांटीत भोंवतालो. मागीर जावं ते देऊळ बांदपाक, चर्च बांदपाक, कोणाचें घर बांदपाक, कुटुंबाक मजत करपाक वा कोणाच्या लग्नाक लेगीत. पूण हें सगलें भाऊ आपल्या कमाईच्या पयशांतल्यान करतालो. सरकारी तिजोरेंतले काडून न्हय आनी प्रकल्पांवेल्या कमिशनाचेर गैरमार्गान जोडिल्ल्या काळ्या पयशांतल्यान तर निखालस न्हय. लोकांचेच पयशे फाटल्या दारांतल्यान खावन फुडल्या दारांतल्यान तातूंतले थोडेशे तांच्या हातार उडोवन कर्णाचो वारसो सांगपाची महाविकृती भाऊ लागीं केन्नाच नाशिल्ली. देखून आज मेरेन खंयच्याय गोंयकाराच्या घरांत मेळ्ळोच जाल्यार फकत एकूच मुख्यमंत्र्याचो फोटू वण्टीचेर पळोवंक मेळटा - भाऊसाहेब बांदोडकाराचो. भाऊन गोंयकाराच्या काळजांत घर केल्लें, जाल्यार गोंयकारान ताका देव्हार्‍यांत पुजिल्लो. हें भाग्य मेळटा तोच खरो भाग्यवंत राज्यकर्तो. हेर सगळें उंदेत्या सुर्याक नमस्कार! काम सरूं, वैज मरूं.

उदरगत करपी आनी व्हिजनरी येवजण आंखपी हातूंत जमीन-अस्मानाचो फरक आसता. निखटें जाय थंय जाय तें दीत वचप कोणूय करपाक शकता. पूण लोकांक कितें बरें आनी कितें वायट हें जाणा जावन घेवपाचें काम फकत व्हिजनरीच करपाक शकता. हें व्हिजन आसतलें जाल्यार एक ठोस विचारसरणी लागता. तीय लोकाभिमुख. भोवसंख्य आशिल्ल्या आनी तातूंतल्या तातूंत गरजवंत आशिल्ल्या गरिबांक बर्‍याक पडटें तें दिवपाची विचारप्रणाली. भाऊ कम्युनिस्ट विचारसरणी मानताले. तांचे उपरांत मुख्यमंत्री जाल्ली तांची धूव शशिकलाताईनच हालींच एके मुलाखतींत हें सांगिल्लें. पूण भाऊ फकत भौतीक विचारसरणीन भारावन गेल्ले निखटे शब्दनिश्ठ (सबजॅक्टिव्ह) कम्युनिस्ट नाशिल्ले. पददलितां खातीर आशिल्ल्या ह्या कम्युनिझमांतलें मनीसपणच शेणलां हाची जाणविकाय जातकीर एम्‌ एन्‌ रॉय ह्या विद्वानान मनीसपणाच्या आदाराचेर उबो आशिल्लो वस्तुनिश्ठ (ऑबजॅक्टिव्ह) कम्युनिझम रचिल्लो. ताका उपरांत रॉयिझम अशेंच नांव पडलें. भाऊन रॉयाचें कम्युनिझम आपणायिल्लें. ताकाच लागून शेंकड्यांनी कामगारांक पोसपी ह्या मिनेर भांडवलदारालागीं एक मनीसपणाची नदर आशिल्ली आनी काळजांत गरिबांविशीं कळवळोय आशिल्लो. सडेतोड उलोवपी आनी वेळ पडल्यार चार शाणपणां सांगपी ही व्यक्ती देखूनच तोंडान फटकळ आसून लेगीत सगळ्या गोंयकारांक आपली दिसताली. कारण तांचें फकत तोंड चलनाशिल्लें, ताच्याकय चड तांची तकली चलताली, हात-पांय चलताले, कार्य चलतालें. सगळ्यांत चड म्हणल्यार काळीज भरभरून व्हांवतालें. थंय कसलोच भेदभाव नासलो. कोंकणी-मराठीचोय नासलो, आनी हिंदू-क्रिस्तावांचोय नासलो. जातीच्या म्हालवजार आपापले जुंवे उबारपाक तर तांचो खर विरोध आसलो.

सर्वांगी भायर-भितर निजाचो गोंयकार आशिल्ल्या अश्या ह्या व्हिजनरीक आमचें हें सुपुल्लें गोंय व्हरून महाराष्ट्रांत घालचेशें कित्याक दिसलें? ते खातीर महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष हो वेगळो पक्ष रुजोवपाक तांणी फुडाकार कित्याक घेतलो? फकत कोंकणी-मराठी वादांतल्यान हो पक्ष घडलो अशें मानपाक कितलेशेच विद्वान आज लेगीत तयार नात. निमणे मनाक प्रस्न पडटा तो एकूच. जाका मराठी उलोवपाक येना, वाचपाक येना आनी बरोवपाकूय येना तो निरक्षर गोंयकार मराठी आपली आवयभास कित्याक म्हणटालो? आनी जाका मराठी उलोवपाक येताली, वाचपाक येताली आनी बरोवपाकूय येताली असो थोडोसो जावं, पूण शिक्षीत हिंदू वर्ग, कोंकणी आपली आवयभास कित्याक म्हणटालो? कांय विद्नानांच्या म्हणण्या प्रमाण कोंकणी आनी मराठी वाद फकत भाशेपुरतो मर्यादीत नाशिल्लो. महाराष्ट्रांत गेल्यार थंयच्या कॉंग्रेस सरकारान हाडिल्ले जमीन सुदारणा कायदे आमकांय लागू जातले आनी आमी शेतां आनी घरांचे मालक जातले ही आस्त आशिल्ली. मात गोंयांत उरले जाल्यार काल मेरेन पुर्तुगेजांचे एजंट म्हूण वावुरिल्ले तेच उच्चवर्णीय भाटकार आपणाचेर शेक गाजयत रावतले ही भिरांत आशिल्ली. फकत कोंकणी विरुद्ध मराठी न्हय, तर उच्चवर्णीय भाटकार विरुद्ध कश्टकरी भोवजन समाज अशें हें झूज आशिल्लें. ताचेच पडसाद 1963 वर्सा जाल्ले पयले वेंचणुकेंत पडले.

कॉंग्रेसीन फकत उच्चवर्णीय भाटकारांक तिकेटी दिल्ल्यो, मगो पक्षान मात फकत भोवजन समाजाक प्रतिनिधित्व दिल्लें हो समज चुकिचो. दमण आनी दीव सोडल्यार गोंयचे मतदारसंघ तेन्ना आशिल्ले 28. फकत जातच पळोवपाची जाली जाल्यार कॉंग्रेस उमेदवारांमदीं 13 सारस्वत, 10 क्रिस्तांव आनी पांच भोवजन समाजाचे आशिल्ले हें खरें. पूण मगोचेय सात सारस्वत, दोन क्रिस्तांव आनी फकत णव भोवजन समाजांतले उमेदवार आशिल्ले. कॉंग्रेसीवटेन तर डॉ जुझे मार्टीन्स, आत्माराम करमळकार, डॉ रामा हेगडे, पुरुषोत्तम काकोडकार, ऍड पांडुरंग मुळगांवकार, माधव बीर, डॉ विनायक मयेकार, रवीन्द्र केळेकार, जयकृष्ण शिरोडकार, ऍड गोपाळ आपा कामत, प्रा शंकर सरदेसाय अशे एकापरस एक गोंय मुक्ती खातीर वावुरिल्ले खडेगांठ स्वातंत्र्यसैनीक वेंचणुकेंत राविल्ले. पूण एक्कान एक कॉंग्रेस उमेदवार हारलो. कितल्याशाच जाणांची डिपॉझिटां जप्त जालीं. कॉंग्रेसीवटेन ऱघुनाथराव देशप्रभू सारको पेडणेचो व्हडलो भाटकार आनी वैकुंठ धेंपो आनी माधवराव तळावलीकारासारके मिनेरय उबे राविल्ले. कोंकणी-मराठी म्हूण पळयनासतना तेय पडले. भाऊन तेन्ना वेंचणूक लढोवंक नाशिल्ली. पूण ते मुखेल फुडारी आशिल्ले. स्वता मिनेर आशिल्ले. तरिकय तांचे सारस्वत धरून 14 उमेदवार वेंचून आयले. स्वता भाऊ मुख्यमंत्री जातकीर स म्हयन्यांत जाल्ले पोटवेंचणुकेंत वेंचून आयले.  कित्याक? ह्या सगळ्या घडणुकांचें विश्र्लेशण करपी स्वातंत्र्यसैनीक आनी पत्रकार वामन राधाकृष्ण म्हणटातः “मुक्ती उपरांतच्या सामाजीक जिणेचो अभ्यास कॉंग्रेसीन केलो ना. ऊंच मनोर्‍यांतच कॉंग्रेसीचे फुडारी बसून रावले.” अर्थांत, हाचेर समाजशास्त्रीय दिश्टिकोणांतल्यान आनिकय चड खोल विश्लेशण जावपाची गरज आसा. तें हांगां शक्य ना.

ह्या जैताच्या नेटार भाऊ गोंय महाराष्ट्रांत विलीन करपाचो प्रस्ताव घेवन दिल्ली गेले. जिखून येतकीर तीन वर्सां भितर. अर्थांत, ह्या प्रस्तावाक गोंयचे कॉंग्रेस फुडारी धरून कितल्याशाच जाणांचो विरोध आशिल्लो. ताकाच लागून भारतांतलो एकमेव ओपिनियन पोल (जनमत कौल) गोंयांत जालो. 13 डिसेंबर 1966 ह्या दिसा गोंय विधानसभा विसर्जीत जाली. 16 जानेवारी 1967 ह्या इतिहासीक दिसा मतदान जालें. एक वर्सभर गोंयांत वैचारीक कुरुक्षेत्र पेटलें. कोंकणी विरुद्ध मराठी. हिंदू विरूद्ध क्रिस्तांव. उच्चवर्णीय विरूद्ध भोवजन समाज. पयलीं गोंय अशें उबें फुटलें. विलीनकरणवादी ‘गोमंतक’ दिसाळ्याक आव्हान दिवन विलीनकरविरोधी चळवळीचें मुखपत्र म्हणून ‘राष्ट्रमत’ जल्माक आयलें. साम, दाम, दंड, भेद सगळ्या अस्त्रांचो सर्रास वापर जालो. पयलीं फकत आरोप-प्रत्यारोप जाताले. पूण उपरांत ही चळवळ प्रबोधनात्मक पावंड्यार पावली. ल्हवू ल्हवू जनमत बदलपाक लागलें. लोक चिंतपाक लागलो, चर्चा करपाक लागलो, सारासार विचार करपाक लागलो. ह्या वेळार कोंकणी चळवळींतल्या साहित्यीक कार्यकर्त्यांनी एक आकांताची गुगली घाली – “तुमकां भाऊसाहेब बांदोडकार मुख्यमंत्री म्हूण जाय जाल्यार विलिनीकरणाक विरोध करात आनी दोन पानांचेर शिक्को मारात. महाराष्ट्रांत गेल्यार गोंय एक जिल्लो जातलो, थोडेशे आमदार आसतले आनी आसल्यार एकबी मंत्री आसतलो. पूण गोंय वेगळें उरलें जाल्यार भाऊ परत मुख्यमंत्री म्हूण मेळटलो.”

विलिनीकरणा खातीर रातीचे दीस करपी भाऊकच तांच्या विरोधकांनी असो वापरलो. हो युक्तिवाद पटपा सारको आशिल्लो. तातूंतल्यानच कौल गोंयचे वटेन लागलो. भाऊ जाय म्हूण गोंयकारांनी भाऊआड मतदान केलें. 1963 चे विधानसभा वेंचणुकेंत मगो आनी प्रजा समाजवादीक मेळून 16 सुवाती मेळिल्ल्यो जाल्यार युगोक 12. पूण ओपनियन पोलांत मगोच्या विलिनीकरणाक फकत 12 मतदारसंघांनी चड मतां मेळ्ळीं. वेगळ्या गोंयच्या दोन पानांक 16 मतदारसंघांनी चड मतां मेळ्ळीं. 16-12 चें राजकारण 12-16 जालें. 34 हजार 21 मतांचे आघाडेन गोंय वेगळें उरलें. मगोचे बालेकिल्ले म्हणपी सत्तरी आनी केपें तालुक्यांतले सत्तरी, केपें आनी कुडचडें मतदारसंघ दोन पानांवटेन गेले. ते भायर बार्देसांतले शिवोली आनी म्हापशेंचे मतदारसंघ. सांगें तालुक्यांत फुलाक फकत 60 मतां चड पडलीं जाल्यार काणकोणां फकत 1210 मतां चड. भाऊचो प्रस्ताव भाऊकच भुजलो. गोंयची भास, गोंयची आस्मिताय आनी गोंयचें अस्तित्व वेगळें उरलें. गोंयकाराचे दूरदिश्टीमुखार भाऊक नमतें घेवचेंच पडलें.

दोन म्हयन्यां भितर 28 मार्चाक परत विधानसभा वेंचणूक जाली. पूण गोंय वेगळें दवरपी शक्तींमदल्या युनायटेड गोवन्स पक्षाक गोंयकारांनी सत्तेर हाडलो ना. भाऊकच परत हाडलो. मगो पक्षाक हे वेंचणुकेंत परत 16 सुवातो मेळ्ळ्यो. ओपिनियन पोलांत वगडायिल्ल्या फकत कुडचडें मतदारसंघांत युगोचे अब्दुल रझाक वेंचून आयले. हेर सगळ्या मतदारसंघांवांगडाच मुरगांव मतदारसंघूय हे खेपे मगोन जिकलो. भाऊ परत मुख्यमंत्री जाले. ओपिनियन पोला उपरांत भाऊन परत केन्नाच गोंय महाराष्ट्रांत घालपाचेर तोंड उगडलें ना अशें तांचे वांगडच्याच कांय लोकांनी बरोवन दवरलां. नवे 1967 वर्सा घडिल्ले विधानसभेंत मांडिल्लो गोंय घटक राज्य करपाचो थाराव तर मगोच्या तेंक्यान एकमतान संमत जाल्लो अशी नोंद मेळटा. पूण केंद्र सरकारान तेन्ना ह्या थारावाची दखल घेतली ना.

ओपिनियन पोला उपरांत भाऊचीं मतां खूब बदलिल्लीं अशें सर्गेस्त म्हालगडे पत्रकार चंद्रकांत केणी सदांच सांगताले. तितलेच म्हालगडे पत्रकार वामन राधाकृष्णान बरोवन दवरलां ते प्रमाण मगो पक्ष कॉंग्रेसींत विलीन करपाची पुराय तयारी भाऊन केल्ली. पूण ताचे आदींच ते अचकीत संवसार सोडून गेले. मदीं दुसरी विधानसभा सोंपता म्हणसर तांकां तांच्याच सात वांगड्यांचें बंड सोंसचें पडलें. के बी नायकाच्या फुडारपणा खाला एका नियुक्त आमदारा सयत सात आमदारांनी भाऊक मुख्यमंत्री म्हूण बदलात अशी मागणी करून बंड केलें. अँथनी डिसोझा आनी गोपाळराव मयेकार ह्या मंत्र्यांनी राजिनामे दिले. त्या वे़ळार भाऊन युगोचे पांच आमदार फोडले. हळदोणेचे आमदार ऑर्लांड लोबो धरून चार क्रिस्तांव आनी कुडचडेंचे आमदार अब्दुल रझाक. अल्पमतांत गेल्ल्या भाऊन 17 आड 14 मतांनी विस्वास थाराव जिखलो.  गोंयांत पक्षांतराचें मुळावण घालपाचो मानूय भाऊनच मेळयलो. पयलीं ओपिनयन पोला वेळार कोंकणीवाद्यांनी केल्ल्या प्रचारी युक्तिवादांतल्यान भाऊ परत मुख्यमंत्री जावंक पाविल्ले. आतां तांचें सरकारूय त्याच कोंकणीवाद्यांनी साल्वार केलें. अर्थांत, उपरांत 1972 वर्सा परत विधानसभा वेंचणूक जाली तेन्ना भाऊन आपली सिटां 16 वेल्यान 18 चेर व्हेलीं. कुडचडें परत जिखलें जाल्यार पणजेची राजधानीय मगोची केली. पूण परत मगो आनी युगोच वेंचून आयले. लोकांनी बंडखोर नवमहाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाक न्हयकारलो आनी कोंकणीवाद्यांच्या तेंक्यान सत्ता तिगोवपी भाऊकच तकलेर घेतलो.

भाऊ अर्थसंकल्प मराठींतल्यान मांडटाले, पूण आपलें प्रशासन चलयतना खंय कोंकणीचोच वापर करताले. तांचे निजी सचीव आशिल्ले बी बी राणेन तांची एक याद बरोवन दवरल्या. भाऊ खंय आपणा मुखार आशिल्ल्या फायलीचेर कोंकणींत आदेश दिताले. मागीर राणे तो आदेश इंग्लिशींतल्यान फायलीचेर बरयताले आनी तांकां परत वाचून दाखयताले. ही गजाल 1963 वर्साची. आज हे गजालीक 48 वर्सां जायत आयल्यांत. कोंकणी राजभास जाल्ल्याकच 24 वर्सां जाल्यांत. पूण अजून प्रशासन प्रत्यक्ष कोंकणीन चलना. भाऊ जर आज मुख्यमंत्री आशिल्ले जाल्यार घडये तें प्रत्यक्ष चलपाकय लागता आशिल्लें काय असो प्रस्न पडटा. ते उक्त्या काळजाचे आशिल्ले. उक्त्या मनाचे आशिल्ले. चूक मान्य करपाक तांकां लज दिसनाशिल्ली. देखूनच तर ओपिनियन पोला उपरांत घटक राज्याच्या थारावाक तांणी पुराय तेंको दिल्लो. मराठी राजभास करची म्हूण केन्ना थारावय तांणी परत हाडलो ना. भाऊ ह्या संवसाराक अंतरले त्याच दिसांनी भाऊ कॉंग्रेसींत वचपाचें निश्चीत जाल्लें अशें म्हालगडे पत्रकार वामन राधाकृष्णान बरोवन दवरलां. तांच्यो तिनूय अटी उमाशंकर दिक्षिताचे मध्यस्थीन खंय मान्य जाल्ल्यो. अटी अश्यो - 1) कॉंग्रेसीच्यो वेंचणुको भाऊंच्या सल्ल्याप्रमाण जावच्यो, 2) कॉंग्रेसीचे भोवसंख्य उमेदवार भोवजन समाजाचे आसचे आनी 3) मंत्रिमंडळांत क्रिस्तावांचो आसपाव आसचो. भाऊंचो हो सर्वसमावेशक भोवजनवाद आनी भोवजन समाज उलोवपी कोंकणी भास हांचें आज लेगीत मनोमीलन जायत जाल्यार गोंयचें चित्र आसा ताचे परस कितलेशेंच बदलपाक शकता. पूण....

भाऊ उपरांत कितल्याशाच जाणांनी भाऊचें अनुकरण करपाचो यत्न केलो. आजूय जाता. पूण ते सगले यत्न बारीकसाणेन पळयल्यार चक्रधर स्वामीच्या हतयाचे काणयेची याद जाता. कुड्डे येवन हतयाचेर हात भोवंडायतात. एका कुड्डयाक हतयाची शेपडी हाताक लागता. तो म्हणटा, हती सान्नी भाशेन आसा. एकलो कानाक हात लायता. तो म्हणटा, हती सुपाभाशेन आसा. एकलो पांयांक हात लायता. तो म्हणटा, हती खांब्याभाशेन आसा. तसलें अनुकरण आजमेरेन जायत आयलां. हें अ-शिक्षीतपण. अर्दकुटें. भाऊ हें सर्वगुणसंपन्न व्यक्तिमत्व. तांचें काळीज, तांचें मन, तांचो मेंदू, तांची तल्लख बुद्द, तांची विचारशक्त, तांची वैचारीक बसका, तांचो भोवजनवाद, तांचें मनीसपण, तांचें मनाचें औदार्य अश्या कितल्याशाच गुणांनी मेळून घडलें तें व्यक्तिमत्व म्हणल्यार भाऊ. देखूनच म्हणटां, भाऊ एकलोच ‘शिकिल्लो’. त्या फामाद मराठी म्हणींत थोडो बदल करून सांगपाचें जाल्यार - झालेत भाऊ, होतील भाऊ, परंतु या भाऊसम हाच....

Blogger's Profile

Sandesh Prabhudesai

Sandesh Prabhudesai is a journalist, presently the Editor of goanews.com, Goa's oldest exclusive news website since 1996. He has earlier worked as the Editor-in-Chief of HCN and Prudent, Goa's TV channels and Editor of Sunaparant, besides working as a reporter for Goan and national dailies & weeklies in English and Marathi since 1987. He also reports for the BBC. He is also actively involved in literary and cultural activities.

Drop a comment

Enter The Code Displayed hereRefresh Image


Previous Comments

Once upon a time Bhau had made place in the heart of Goans.

And now we have Bhai (Mr. Manohar Parrikar), he will be remembered for generations like Bhau..

- Srisidhi, Margao | 23 rd March 2012 16:43

 

भाई,

हो लेख वाचले उपरांत भाऊ विशी खूप किते नव्यान कळले. तांचेविशी आनिकय वाचपाची उमळशिक लागल्या. देखून तुमी दिल्ले कांय संदर्भ ग्रंथ देखिक बा. द. सातोस्कार, र. वी. पंडित वां हेरांनी बरयील्ल्या ग्रंथांची नावां दीवची.

बरे मागपी,

अंजली सुशील अमोणकार,

कुवेट

- अंजली सुशील अमोणकार, कुवेट | 11 th September 2011 17:06

 

संदेशबाब,

तुजा ह्या लेखान म्हाका गोयचा एका व्हड व्यक्तिमत्वाबद्दल खूप कितें कळें.

आयचे आमचे मुखेलमंत्री वा फुडारी हे आमचेच प्रतिनिधी आसात. अमचान्तलेच बरे - वायट गुण त्यांचाभितर एकवटल्या.

गोयच्या सामान्य मंशानुच पैश्याफात्ल्यान धावपाक सुरवात केल्या. म्हणून तर म्हजे सारखे कित्लेशेच भूर्गे आयज गोयांभायर पावल्यात.

म्हजो पूर्ण विश्वास आसा कि ज्या दिसा गोयचे सुपुत परत गोयान येतले, गोयचो सामान्य मनीस ज्या दिसा उग्त्या मनाचो जातलो त्या दिसा आमका तशे मुखेलमंत्रीय बी फाव जातले.

तो दिस बेगिन येव्चो इत्लेनच देवा कडेन मागता.

- लौकिक देसाई , हैदराबाद | 24 th August 2011 13:28

 

वाचनीय लेख संदेशबाब, भाऊ सारखो दूसरो नेतो गोयान्त निर्माण जावुक ना हे गोयकारांचे दुर्देव.

आज गोयान्त किते चल्ला ते राजकारण न्हय, ते जावन् आसा वेषाकरण. एक स्पर्धा, जातून, प्रतेयक जण स्वताक जास्तीत जास्त वीकून धन एक्ठ्व्पाच्या करमाक लागिगलो आसा. आणि गोयक़रांचो हाइया असल्या 'समाजाक' फूल तेन्को आसा.

- विनय, N. America | 12 th August 2011 23:24

 

absolutely no comments. !

- c.khan, dubai | 12 th August 2011 17:50

 

Related Blogs