मुक्तिझुजांतल्या क्रांतिकारी पत्रकारांक आमी विसरून फावना

By Sandesh Prabhudesai
06 May 2019 00:10 IST

वामन बाळकृष्ण नायक प्रतापराव सरदेसाय. वळखताले वामन सरदेसाय म्हुणून. साहित्यीक जगतांतलो नामनेचो गीतकार अभिजीत. आकाशवाणी अजून ताची याद काडीत वेगवेगळ्या गळ्यांतल्यान गायता. खासा करून ....

ते निळनिळशे धुंवरे पेल्यान

दिसभर लागलां थंयसर ध्यान...

गोंय मुक्तीच्या दोन वर्सां पयलीं कॅसलरॉकाच्या जंगलांतल्यान गोंयांकडेन ध्यान लावन बरयिल्लें हें नीज गोंयकाराचें ‘प्रेम’गीत. जितलो कवीमनाचो हळवो तितलोच कडक शिस्तीचो प्रशासक आनी राज-मुत्सद्दी. गोंय सरकाराचे नोकरेंतल्यान आयएएस् पदार पावन निवृत्त जातकीर लेगीत आंगोलाचो राजदूत म्हूण ताणे केल्लो वावर तोखणायेचो.

आज आशिल्लो जाल्यार 96 वर्साचो आसपाचो. ताची घरकान्न लिबिया लोबो सरदेसाय आज 93 वर्सांची आसा. म्हजेसारक्या अजून साठी हुपूक नाशिल्ल्याक लजेक घालपासारकी तिची घटमूट भलायकी, तीच आदली जिद्द आनी किंवाट्यान उलोवपाची पद्दत तरणाट्यांक लेगीत भूल घालपासारकी.

वामनबाबाची आज 25 वी पुण्यतिथी. ह्या दिसा लिबियाबाय दर वर्सा एक कार्यावळ घडोवन हाडटा. धर्माचें कसलेंच वजें घेवन भोंवंक नाशिल्ल्या ह्या नास्तीक जोडप्याची अध्यात्माचेर मात खूब श्रद्धा. तितलीच भक्ती उपनिषदांचेर. ह्या दोनांचोय संगम सादून ही कार्यावळ जाता. हांव एक भाग्यवान म्हुणून ह्या पंचविसाव्या वर्सा हे कार्यावळीचो एक मानाचो सोयरो म्हूण वचपाचो योग आयला. तेनिमतान वामनबाबाविशीं जाता तितली म्हायती घेवपाचो सुयोग आयलो. आनी हांव अक्षरशा पिंसावलों.  देखूनच हें बरोवंक बसलां...

म्हजे तरणे पिरायेचेर पळयिल्लें भांगराळे केंस आनी गोरेपिट्ट करारी मुद्रेचें हें व्यक्तिमत्व अजून मनार ठसलां. कोंकणीच्या मळार एक-दोन फावट तांकां मेळ्ळांयबी. पूण तांकां याद उरपासारकें न्ही. हेरावांगडा हांव, इतलेंच कितें तें. लिबियाबायक मात अदींमदीं रस्त्यार आपटत आसतां.  मेळ्ळी काय ती दोळ्यांमुखावेली  सत्य परिस्थिती सांगीत सुट्टा आनी म्हजी अस्वस्थताय आनीकय वाडटा. तिचेमुखार हांव म्हाका सामकोंच तुच्छ दिसपाक लागतां. देखून तिका हांव मेळपाकच सोदना. हांव इस्केपिस्ट जातां. पळपुटो. म्हज्या आई-बाबाचीं तीं बरीं इश्ट सवंगडी. गोंय मुक्ती झुजांतलीं. तांच्याकडल्यानय ह्या जोडप्याविशीं खूब आयकल्लें. ताचेंय दडपण तिका मेळटकीर मनाचेर येता. आसाच ती तितली मनभुलावणी. आमकां येतना वतना हक्कान आनी अधिकारान चिमटे काडपी आमचीच भौशीक मळावेली कडकलक्ष्मी मोगाळ मास्तरीण.

वामनबाब  एक स्वातंत्र्यसैनीक आशिल्लो, लेखक आनी कवी आशिल्लो, मुक्त गोंयांतलो एक प्रशासकीय अधिकारी आशिल्लो, राजदूत आशिल्लो, भारत सरकारान 1992 वर्सा पद्मश्री दिवन ताच्या कार्याचो भोवमान केल्लो हें सगळें खरें आनी अभिमान दिसपासारकेंय. पूण ताच्याकय चड हांव भारावन गेलां तों ह्या जोडप्याच्या पत्रकारितेंतल्या वावराचेर. गोंय मुक्तीच्या काळांत महात्मा गांधीच्या वर्ध्याच्या सेवाग्रामांत आसतना रविन्द्रबाब केळेकाराचें ‘मीर्ग’ काडपांत वामनबाबाचोय तितलोच हात आशिल्लो. उपरांत सरकारी नोकरेंतल्यान निवृत्त जातकीर तांणी परत पत्रकारिता सुरू केली. 1984 ते 86 हीं दोन वर्सां तो ‘विस्तास’ ह्या इंग्लीश पंद्रशेचो कार्यकारी संपादक. आनी उपरांत मे 1986 सावन 1988 मेरेन ‘गोवा टुडे’ ह्या गोंयच्या प्रतिश्ठीत मासिकाचो संपादक.  युरोप, जपान, अमेरिका, कॅनडा, रशिया, झेकोस्लोवाकिया असो संवसारभर मुक्त संचार केल्ल्या वामनबाबाचें कोंकणीइतलेंच मराठी, हिंदी, इंग्लीश, पोर्तगीज, फ्रँच आनी बंगाली भाशेचेर लेगीत प्रभुत्व आशिल्लें. सेवाग्रामांत आसतना ताणे ‘वैश्र्णव जन तो’ ह्या गिताचो कोंकणींतल्यान अणकार केल्लो. ह्या गिताचो अणकार करपाक प्रतिभेइतलेंच भाशेचेर प्रभुत्वय लागता.

पूण ह्या सगळ्यांपरस म्हजेसारक्या एका ल्हान पत्रकाराच्या मनार ठसलां तें ह्या जोडप्याचें गोंयच्या मुक्तीझुजांतलें पत्रकारितेचें महान कार्य. हय, ल्हानसान न्हय; महान!

तेन्नाची परिस्थिती समजून घेयात. 1946 वर्सा डॉ राममनोहर लोहिया गोंयांत आयलो, मडगांवां येवन ताणे पोर्तुगिजांचो अभिव्यक्तीबंदीचो कायदो मोडून भाशण केलें, संपर्काचें कसलेंच साधन नासतना तेन्ना हजारांनी लोक मडगांवां जमलो आनी लोहियाक अटक करून सोडसर मुक्तिझुजाच्या वादळान पुराय गोंयभर खवदळ पडलो. नॅशनल काँग्रेस गोवाच्या मुखेलपणाखाला भारतभरांतल्यान सत्याग्रही गोंयचे शिमेवेल्यान जय हिंदाचे नारे दीत भीतर सरपाक लागले आनी पोर्तुगिजांनी कांय सत्याग्रहांक जिवेच माल्ले. हाका लागून तेन्नाचो भारताचो प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरून सत्याग्रह करपाक बंदी घातली.

दुसरे वटेन पोर्तुगीज गोंयांत प्रॅस सॅन्सरशिप सुरू जाली. मतस्वातंत्र्याचेर गदा आयली. ताका प्रत्युत्तर म्हुणून भारत सरकारान गोंयची अर्थीक कोंडी केली. इकॉनॉमिक ब्लॉकेड. पूण हाका लागून गोंयकारांक भायली कसलीच खबर मेळना जाली. गोंय आनी भारताचो भौशीक संपर्कच तुटलो. वामनबाब सरदेसाय तेन्ना मुंबय आकाशवाणीच्या परराष्ट्र सेवा विभागांत पोर्तुगीज प्रसारणाचें काम करतालो. मुंबय विद्यापीठांत इंग्लीश आनी फ्रँच शिकपी लिबिया लोबोय घुस्मट्टाली. तांच्या मनांत एक विचार आयलोः मुंबयच्यान रेडियो जर वेगवेगल्या विदेशी भाशांतल्यान आख्ख्या संवसाराकडेन संपर्क करपाक शकता जाल्यार आमी भारतांतल्यान गोंयांत कित्याक करपाक शकनात? कशें कितें करपाचें हाचेर तकली खाजोवप सुरू जालें.

तितले म्हणसर चाल करून भारतीय सत्याग्रहींनी दादरा नगर हवेली मुक्त केली. थंय तांकां दोन वायरलेस सॅट मेळ्ळे. रेडियोचेर काम करपी वामनबाब सरदेसायाचें विचारचक्र चडूच नेटान घुंवपाक लागलें. ताका लिबियाबायवांगडा निकलांव मिनेझिसाचोय वांगड मेळ्ळो. ह्या वायरलेस सॅटाचे तांणी ट्रान्समीटर केले. आनी तातूंतल्यान तयार जालें रेडियो स्टेशन. इंग्लीशींतल्यान ‘व्हॉयस ऑफ फ्रीडम’, पुर्तगेजींतल्यान ‘वॉझ द लिब्रेदाद’ आनी कोंकणींतल्यान ‘गोंयचे सोडवणुकेचो आवाज’. जगभरांतल्यान खबरो पुंजावप, भारतांतल्यो खबरो घेवन आनी पोर्तुगीज, इंग्लीश आनी कोंकणींतल्यान दर दिसा एक वराचें खबरांचें बुलेटीन तयार करप. ते खातीर तांकां दिसाक 18 वरां काम करचें पडटालें. गोंयभर सगळ्यांक सिग्नल मेळचो म्हुणून तांणी गोंय-भारताचे शिमेर आशिल्या कॅसलरॉकाच्यान हें रेडियो स्टेशन सुरू केलें.

पूण पोर्तुगीजय तितलेच हुशार आशिल्ले. हें रेडियो स्टेशन बंद उडोवपाचे तांणी हरतरेन प्रयत्न केले. फ्रिक्वेन्सी ब्लॉक केली. पूण दर खेपे आमच्या ह्या स्वातंत्र्यवीर पत्रकारांनी फ्रिक्वेन्सी मात्शी मुखार व्हरप आनी गोंयचे सुटकेचो आवाज चालूच दवरप. तांचें स्टेशन सोदून काडपाचेय सगळे प्रयत्न पोर्तुगिजांनी केले. ताका लागून हें रेडियो स्टेशन कॅसलरॉकाच्या जंगलांत घुसलें. एका ट्रकाचेर घालून. एके सुवातेवेल्यान दुसरेकडेन. शीं-पावसाची पर्वा करिनासतना हें जोडपें ह्या जंगलांत रावन रात-दीस काम करतालें. सेगीत 18 वरां. (आज आमी आठ वरांचे ड्युटेखातीर रस्त्यार देंवतात). कांटे कुटे म्हणनाकात, जिवाणीं म्हणनाकात आनी कांटयो तर विचारच नाकात. आनी हें काम ह्या जोडप्यान अविरत केलें. कितलो तेंप? सेगीत स वर्सां. 1961 वर्साच्या डिसेंबरांत गोंय मुक्त जायसर. जिवाची वा भलायकेची पर्वा करिनासतना. तो काळ येवजियात. आजचेवरी फोन नाशिल्ले, मोबायल नाशिल्ले आनी इंटरनॅटय नाशिल्लें. पूण तेन्नाचें रेडियो तंत्रज्ञान वापरून ह्या पत्रकारांनी इतिहास घडयल्लो.

निमणें भारत सरकारान थारायलें. लश्कर घेवन गोंयांत भीतर घुसप. तेखातीर ताणी बेळगांवां तळ केलो. आमच्या स्वातंत्र्यवीर पत्रकारांचो रेडियो सुमराभायर म्हत्वाचो जालो. ताचोय तळ कॅसलरॉकाच्यान बेळगांवां हालयलो. तेन्नाचो केंद्रीय गृहमंत्री कृष्ण मेननान ह्या रेडियोवेल्यान 16 डिसेंबराच्यान पोर्तुगीज सरकाराक उलो मारपाक सुरवात केली. बरे भशेन शरण येयात, नाजाल्यार आमी गोंयांत लश्कर घुसयतले. 16 आनी 17 डिसेंबर, दर एका वरान कृष्ण मेननाचो उलो ‘वॉझ द लिब्रेदादा’वेल्यान पोर्तुगिजांमेरेन पावतालो. पोर्तुगीज सरकाराक धडकी भरिल्ली. पूण ते शरण येवपाक तयार नाशिल्ले. निमणे 18 डिसेंबरा लश्कर गोंयांत घुसलें. तांची वाट आडावपाक पोर्तुगीजांनी पूल पासून उडयले. पूण न्हयांचेर नवे पूल बांदून भारतीय लश्कर भीतर सरलें. आनी तांणी पोर्तुगीजांची पुराय नाकेबंदी केली.

19 डिसेंबरा जनरल चौधरीन येवन वामनबाब आनी लिबियाबायक सांगलेः गोंय मुक्त जालें. स वर्सां भुमीगत रावन पत्रकारिता करपी ह्या स्वातंत्र्यवीर पत्रकारांक कितें करूं, कितें नाका जालें. तांणी जनरल चौधरीलागीं मागलेः आमी मळबांत वचून आकाशवाणी करपाक सोदतात. आमचो आवाज वळखुपी समेस्त गोंयकारांक गोंय मुक्तीची खबर दिवंक सोदतात. काम जोखमीचें आशिल्लें. कारण शरण आयले म्हणल्यार लेगीत कोणेय अचकीत हल्लो केलो जाल्यार?  विमानच उडयलें जाल्यार? पूण आमच्या ह्या स्वातंत्र्यवीर पत्रकारांक जिवाची पर्वा नाशिल्ली. तांणी रातयांत गोंय मुक्त जाल्ल्याचीं पत्रकां छापून घेतलीं. तेन्ना हॅलिकॉप्टर नाशिल्लें. आशिल्लें तें फकत विमान. ह्या विमानाक दोनय वटांनी लावडस्पीकर लायले. आनी हातांत मायक आनी पत्रकां घेवन वामनबाब आनी लिबियाबाय विमानाचेर चडलीं. माडांचे तेंगशेक तेकचें इतल्या सकयल्यान विमान गोंयभर भोंवडायलें. लिबियाबायचो वळखिचो आवाज आयकून समेस्त गोंयकारांक विस्वास जालोः हय, साडेचारशें वर्सांउपरांत  निमणें आमचें गोंय मुक्त जालें. पालासीमुखार आशिल्लो पोर्तुगीज बावटो निमणे एकदांचो सकयल देंवलो. आनी सासणाखातीर भारताचो तिरंगो हुबलो. हो इतिहासीक खीण आपल्या दोळ्यांनी ह्या स्वातंत्र्यवीर पत्रकारांनी मळबांतल्यान देखलो आनी ती खबर परत एक फावट गोंयभर भोंवन जाहीर केली. फकत दोन वरांचें तेल विमानांत आशिल्लें. पूण ह्या दोन वरांनी पुराय गोंय उचांबळून गेलें. गोंय मुक्तिचे खोशयेचे खबरेन.

हो इतिहास. आनी वर्तमान? आज आमी कसली पत्रकारिता करतात? तेन्नाची परिस्थिती आज ना, खरें. पूण अशें म्हुणून आज आमकां पुरायपणान व्यक्त करपाचें अभिव्यक्ती स्वांतत्र्य आसा? कालची परिस्थिती आज उरिल्ली ना. आज मोबायल आनी इंटरनॅट आनी ताचेवेली सोशल मिडिया धरून सगळ्या तरांचीं प्रसार माध्यमां आमच्या हातांत आसात. पारंपारीक प्रसार माध्यमांचेर अवलंबून रावपाची निखालस गरज ना. खंयच्या तरी अटंग्या रानांत वचून पत्रकारिता करपाचीय गरज ना. पूण आयच्या खिणाक जाय ती समाजोपयोगी पत्रकारिता आमी करतात? आनी वामन सरदेसाय आनी लिबिया लोबो सरदेसायासारक्या क्रांतीवीर पत्रकारांक वंदन तरी करतात? तांची देख घेवन मुखार वचपाचो हावेस तरी बाळगितात? असले एक न्ही, हजार प्रस्न आयच्या ह्या खिणाक आमी स्वताकच विचारपाक जाय. आनी वामन सरदेसाय आनी लिबिया लोबो सरदेसायान केल्ल्या ह्या चित्तथरारक कार्यांतल्यान स्फुर्त घेवपाक जाय.

तीच आसतली वामनबाब सरदेसायाच्या कार्याक आमच्या पत्रकारांची खरीखुरीं आर्गा! श्रद्धांजली!! मानवंदना!!!

(संदर्भाखातीर दोन व्हिडियो)

Quint: https://www.youtube.com/watch?v=c9dowawE9ZI

BBC: https://www.youtube.com/watch?v=-DhLxYgupWY

Blogger's Profile

Sandesh Prabhudesai

Sandesh Prabhudesai is a journalist, presently the Editor of goanews.com, Goa's oldest exclusive news website since 1996. He has earlier worked as the Editor-in-Chief of HCN and Prudent, Goa's TV channels and Editor of Sunaparant, besides working as a reporter for Goan and national dailies & weeklies in English and Marathi since 1987. He also reports for the BBC. He is also actively involved in literary and cultural activities.

Drop a comment

Enter The Code Displayed hereRefresh Image


Related Blogs